KARA DELİKLERİnteraktif Makale

KARA DELİKLER

Evrenin en gizemli yapılarına doğru interaktif bir yolculuğa çıkın.
Işığın bile kaçamadığı noktaya hoş geldiniz.

Kara Delik Nedir?

Siyah zemin üzerinde turuncu-sarı, bulanık bir halka; ortası tamamen karanlık, halkanın alt kısmı daha parlak. — Bir kara deliğin ilk fotoğrafı: M87 galaksisinin merkezindeki dev, Event Horizon Telescope tarafından 2019'da görüntülendi. Gördüğünüz karanlık, olay ufkunun gölgesi — ışığın geri dönemediği bölge.Event Horizon Telescope · CC BY 4.0

Kara delikler, evrendeki en yoğun nesnelerdir. Bir bowling topunu düşünün, ancak ağırlığı Everest Dağı kadar olsun. Bu yoğunluk, uzay-zaman dokusunu öylesine büker ki, ışık bile kaçamaz.

Dev yıldızlar yakıtlarını tükettiklerinde kendi içlerine çökerler. Bu çöküş durdurulamaz bir noktaya geldiğinde, bir kara delik doğar.

Yoğunluk Deneyi

Dünya'yı bir kara delik yapmak için ne kadar sıkıştırmalıyız?

Uzaydan çekilmiş Dünya fotoğrafı: bulutlar, mavi okyanuslar ve Afrika kıtası görünüyor.

Dünya (12,742 km çapı)

Bir Canavarın Anatomisi

🌀

Olay Ufku

Geri dönüşü olmayan nokta. Burayı geçen hiçbir şey, ışık dahil, evrenin geri kalanına dönemez.

⚫

Tekillik (Singularity)

Merkezdeki sonsuz yoğunluk noktası. Bildiğimiz fizik yasaları burada işlemez hale gelir.

💿

Toplanma Diski

Kara deliğin etrafında ışık hızına yakın dönen gaz ve toz bulutu. Milyonlarca dereceye ısınır.

Simülasyon görüntüsü: ortadaki karanlık küreyi çevreleyen parlak turuncu gaz diski; ışık bükülmesi yüzünden diskin arka tarafı kürenin üstünde ve altında da görünüyor. — Toplanma diski: kara deliğin çevresinde ışık hızına yakın dönen, milyonlarca dereceye ısınan madde. Diskin arka tarafını hem üstte hem altta görüyoruz, çünkü kara delik arkasından gelen ışığı büküyor.NASA Scientific Visualization Studio · kamu malı

Uzayda dağınık, lif lif turuncu ve mavi gaz bulutu; merkezinde soluk mavi bir parıltı, çevresinde yıldızlar. — Yengeç Bulutsusu: 1054'te Çinli gökbilimcilerin kaydettiği süpernovanın kalıntısı. Dev bir yıldız çöktüğünde geriye böyle bir enkaz kalır — merkezde bu kez kara delik değil, bir nötron yıldızı var.NASA, ESA, J. Hester ve A. Loll · kamu malı

Kara Delikler Ne Yer?

Filmlerin aksine, kara delikler bir "elektrikli süpürge" değildir.

Eğer Güneşimiz aniden bir kara deliğe dönüşseydi, Dünya içine çekilmezdi. Sadece karanlıkta kalırdık.

⚠ Spagettileşme Nedir?

Bir kara deliğe ayaklarınız önde düşerseniz, ayaklarınızdaki çekim kuvveti başınızdakinden çok fazla olur ki, bir makarna gibi uzarsınız.

👩‍🚀

(Astronotun üzerine gelin)

Çizim: bir yıldız, kara deliğin çekimiyle uzun ve incelen parlak bir şerit hâlinde gerilerek etrafında dolanıyor. — Aynı şey yıldızların başına da geliyor: kara deliğe fazla yaklaşan bir yıldız uzun bir şerit hâlinde gerilir. Bu bir gözlem fotoğrafı değil, sanatçı canlandırması.ESO/M. Kornmesser · CC BY 4.0

Yıldızsal Kara Delikler

Güneşin 10–20 katı kütleye sahip, evrende en yaygın tür.

Süper Kütleli Kara Delikler

Milyonlarca Güneş kütlesi! Galaksimizin kalbindeki Sagittarius A* bu türdendir.

Orta Kütleli Kara Delikler

Binin üzerinde Güneş kütlesi, hâlâ araştırılıyor.

Turuncu, pürüzlü bir ışık halkası; ortası karanlık, halka üzerinde üç parlak bölge var. — Sagittarius A*: kendi galaksimizin merkezindeki süper kütleli kara delik, 2022'de görüntülendi. Dünya'dan 27 bin ışık yılı uzakta ve Güneş'in dört milyon katı kütlede.EHT Collaboration · CC BY 4.0

İki panelli görsel: solda yıldız dolu gerçek gökyüzü fotoğrafı ve içinde küçük kırmızı bir kare, sağda bir yıldızdan madde çeken kara deliğin çizimi. — Cygnus X-1, bilinen ilk yıldızsal kara delik adayı. Soldaki gerçek gökyüzü fotoğrafı, kırmızı karenin içinde yaklaşık 7.000 ışık yılı uzaktaki kaynağı gösteriyor; sağdaki ise sanatçı çizimi — kara deliğin kendisinin fotoğrafı değil.Optik: DSS; çizim: NASA/CXC/M. Weiss · kamu malı

Olay Ufku Testi

SORU 1 / 3

Bir kara delik, Dünya'yı içine çeker mi?

Hawking Radyasyonu ve Evrenin Sonu

Trilyonlarca yıl sonra yıldızlar söndüğünde, evrende sadece kara delikler kalacak. Stephen Hawking'in teorisine göre, onlar da çok yavaş bir şekilde radyasyon yayarak buharlaşacaklar. Ve sonunda, evren sessizliğe gömülecek. Yine de kara deliklerin en cüretkâr teorik akrabası, uzayda iki uzak noktayı birbirine bağlayan bir kestirme yol vaat eden solucan delikleridir (Einstein-Rosen köprüsü).

Tekerlekli sandalyede oturan, gözlüklü yaşlı bir adam; başı hafifçe yana eğik, arkasında koyu bir fon. — Stephen Hawking. Kara deliklerin tamamen kara olmadığını, yavaşça buharlaştığını öne süren teorisi bu bölümün konusu — ve adı hâlâ o radyasyonda yaşıyor.NASA/Paul Alers · kamu malı

Hazırlayan:Kaan Çoban

Quiz yükleniyor…

📚 Kaynakça

1Zamanın Kısa TarihiStephen Hawking · 1988 · Bantam Books
2Black Holes and Time WarpsKip S. Thorne · 1994 · W. W. Norton
3Black HolesNASA Science
4First Image of a Black Hole (M87*)Event Horizon Telescope · 2019 · EHT Collaboration