Doğrulanmış Tıp Vakaları
Tıp tarihinin ve insan bedeninin, tek tek doğrulanmış yirmi beş olgusu.
Bazıları uydurma gibi görünüyor; hepsi gerçek. Aşağı kaydır — her olgu, kaynağıyla birlikte karşına çıksın. Tüm kaynakça en altta.
Okumaya başla ↓Yirmi beş olgu, beş kategori. Her biri güvenilir kaynaklara karşı tek tek doğrulandı.
İnsan bedeni, gözle görülemeyen son derece zayıf bir ışık yayar. 2009'da Japon araştırmacılar ultra hassas kameralarla beş gönüllüyü ışık geçirmeyen bir odada izledi ve bedenin gerçekten "ışıldadığını" gösterdi. Bu parıltı gözümüzün algılayabileceğinden yaklaşık 1.000 kat daha sönük; en parlak bölgeler alın, yanaklar ve boyun, en parlak an ise öğleden sonranın geç saatleri.
Bilinen en eski cerrahi işlem trepanasyon: canlı bir insanın kafatasına delik açmak. Baş ağrısını, epilepsiyi ya da "kötü ruhları" boşaltmak için yapıldığı düşünülüyor. En şaşırtıcısı ise bulunan kafataslarının çoğunda deliğin kenarlarında kemiğin yeniden büyümüş olması — yani hastaların önemli bir kısmı bu işlemi atlatıp yıllarca yaşamış.
Beyin, tüm vücudun ağrı merkezi olmasına rağmen kendi içinde ağrı reseptörü taşımaz. İşte bu yüzden cerrahlar, hasta tamamen uyanıkken beyin ameliyatı yapabilir. "Uyanık kraniotomi" denen bu yöntemde hasta ameliyat sırasında konuşur, şarkı söyler ya da kelime sayar; böylece doktorlar konuşma ve hareket merkezlerine zarar vermeden ilerler.
Adı bilinen ilk hekim, MÖ 2600 civarında yaşamış Mısırlı İmhotep'tir. Kral Djoser'in baş danışmanıydı ve aynı zamanda tarihin ilk piramitlerinden birini tasarladı. Şifa verme ünü öyle büyüdü ki ölümünden sonra hem Mısırlılar hem Yunanlar onu tanrı mertebesine yükseltti.
1928'de Alexander Fleming tatilden döndüğünde bir Petri kabının küflendiğini ve küfün etrafındaki bakterilerin eridiğini fark etti — penisilin böyle keşfedildi. İlk gerçek antibiyotik sayılan penisilinin, keşfinden bu yana 200 milyondan fazla hayat kurtardığı tahmin ediliyor. Ne var ki bakteriler zamanla direnç geliştirdi; bugün antibiyotiğe dirençli enfeksiyonlara karşı en umut vaat eden alternatiflerden biri, bakterileri seçici olarak avlayan virüslerle tedavi eden faj terapisi.
Greyfurt, bağırsaktaki CYP3A4 adlı enzimi bloke eder; bu enzim onlarca ilacı parçalayıp vücuttan atmakla görevlidir. Devre dışı kalınca ilaç kanda tehlikeli düzeyde birikebilir. ABD Gıda ve İlaç Dairesi'ne (FDA) göre 85'ten fazla ilaç greyfurtla etkileşir ve tek bir meyve yeterli; üstelik etkisi 1–3 gün sürebilir.
1796'da Edward Jenner, inek çiçeği (cowpox) geçiren süt sağıcı kadınların ölümcül çiçek hastalığına yakalanmadığını fark etti ve bu gözlemden yola çıkarak tarihin ilk aşısını geliştirdi. Sonuç tarihe geçti: çiçek, yeryüzünden tamamen silinen tek insan hastalığı oldu.
Tahminen yüz milyonlarca insanın canını alan çiçek hastalığı, 1978'de son kez öldürdü. Birmingham'da tıbbi fotoğrafçı Janet Parker, virüs bir laboratuvardan kaçtıktan sonra hastalığa yakalandı ve hayatını kaybetti. Böylece bu hastalıktan ölen son insan olarak kayıtlara geçti.
Mikrobiyolojinin temelini atan kişi bir bilim insanı değil, Hollandalı bir kumaş tüccarıydı: Antonie van Leeuwenhoek. Kumaş kalitesini incelemek için kendi elleriyle basit mikroskoplar yapıyordu; bu merceklerle daha önce kimsenin görmediği minik canlıları gözlemledi ve onlara "animalcules" adını verdi. Gördükleri arasında bakteriler de vardı.
1854'te Londra'nın Soho semtinde kolera 10 günde 500'den fazla can aldı. Herkes hastalığın "kötü hava"dan yayıldığına inanırken Dr. John Snow ölümleri bir haritaya işledi ve tüm vakaların Broad Street'teki tek bir su pompasının çevresinde toplandığını gördü. Pompanın kolunu söktürdü, salgın durdu — epidemiyoloji böyle doğdu.
İleri demans ya da ağır beyin hasarı olan, aylardır konuşamayan hastaların bir kısmı, ölümlerinden kısa süre önce aniden berraklaşır: yakınlarını tanır, konuşur, anılarını hatırlar. "Terminal lucidity" denen bu olgu Scientific American ve NIH gibi kaynaklarda belgelenmiştir — ama tıp bunun neden olduğunu hâlâ açıklayamıyor.
1846'dan önce cerrahların en büyük düşmanı zamandı: hasta dayanılmaz acı içinde olduğu için ameliyatların saniyeler ya da dakikalar içinde bitmesi gerekiyordu. 16 Ekim 1846'da Boston'da bir hastanın boynundaki tümör eter anestezisiyle ağrısız çıkarıldı ve uzun, karmaşık ameliyatların önü açıldı.
Bugün Tip 1 diyabet kontrol edilebilir bir hastalık. Ama 1921–22'de insülin keşfedilmeden önce, Tip 1 diyabet teşhisi konan bir çocuğun ortalama yaşam süresi teşhisten sonra yaklaşık 1,5 yıldı. İnsülin sayesinde bu çocuklar artık normal bir ömür sürebiliyor.
Tarihin en eski tıp metinlerinden Ebers Papirüsü (yaklaşık MÖ 1550), 700'den fazla reçete içerir. Ama bu reçeteler gerçek bitkisel ilaçlarla büyülü duaları yan yana barındırır — çünkü eski Mısırlılar için tıp ile büyü aynı bütünün parçalarıydı.
1953'te DNA'nın çift sarmal yapısı çözüldü — bilim tarihinin en ünlü keşiflerinden biri. James Watson ve Francis Crick modeli kurarken, kilit kanıt Rosalind Franklin'in "Fotoğraf 51" adlı X-ışını görüntüsüydü. Bu yapı, genetik tıbbın ve kişiye özel tedavilerin temelini attı.
1980'lerde ülserin strese bağlı olduğuna inanılıyordu. Avustralyalı Barry Marshall ise asıl suçlunun Helicobacter pylori adlı bir bakteri olduğunu savunuyordu, ama kimse inanmadı. 1984'te bir Petri kabı dolusu bakteriyi kendisi içti, günler içinde mide iltihabı geliştirdi, sonra antibiyotikle iyileşti. Bu cesur deney sonunda haklı çıktı; 2005'te Nobel Tıp Ödülü'nü kazandı.
1847'de Viyana'da Ignaz Semmelweis, otopsi yapan doktorların aynı ellerle doğum yaptırdığını ve lohusalık hummasının böyle yayıldığını fark etti. Doktorlara ellerini klorlu kireçle yıkattığında ölüm oranı yaklaşık %18'den %1–2'ye düştü. Ama meslektaşları bu fikre öfkelendi ve onunla alay etti; Semmelweis 1865'te bir akıl hastanesine kapatıldı ve 47 yaşında orada öldü.
13 Eylül 1848'de demiryolu ustabaşısı Phineas Gage'in, bir patlamayla fırlayan yaklaşık 6 kiloluk demir çubuğu yanağından girip beyninin ön lobundan geçerek kafatasının tepesinden çıktı. İnanılmaz biçimde Gage bilinci yerinde kaldı, hatta yürüdü; ama kişiliği o kadar değişti ki yakınları "artık Gage değil" dedi. Bu vaka, beynin ön lobuyla kişilik arasındaki bağı gösteren ilk büyük kanıt oldu.
Plasebonun etki etmesi için kandırılmanız gerektiği sanılırdı. Ama Harvard'dan Ted Kaptchuk'un öncülük ettiği çalışmalarda, hastalara "bu bir şeker hapı" denmesine rağmen şikâyetleri belirgin biçimde azaldı. Bu "açık etiketli plasebo" ağrı, bulantı ve bağırsak şikâyetleri gibi belirtilerde işe yarıyor — ama hastalığı iyileştirmez, yalnızca hissedilen rahatsızlığı hafifletir.
17. yüzyılda kan nakli o kadar tehlikeliydi ki Avrupa'nın bir kısmında yasaklandı. 1901'de Viyanalı Karl Landsteiner, kanların farklı gruplara ayrıldığını ve uyumsuz grupların birbirini pıhtılaştırdığını keşfetti — A, B, AB, 0 sistemi böyle doğdu. Bu buluş, nakli güvenli ve rutin bir işleme çevirdi ve ona 1930 Nobel'ini kazandırdı.
Uzun süre gereksiz bir kalıntı sayılan apandisin bir işlevi olabilir. 2007'de Duke Üniversitesi araştırmacıları, apandisin faydalı bağırsak bakterileri için bir "güvenli ev" olduğunu öne sürdü. İshal gibi durumlarda bağırsak florası boşaldığında, dar yapılı apandiste korunan iyi bakteriler sonradan bağırsağı yeniden doldurabiliyor.
14 Aralık 1799'da boğaz ağrısıyla yatağa düşen George Washington'a dönemin en saygın doktorları baktı. Ama o günlerde "kötü kanı boşaltma" (kan alma) modaydı: 12 saat içinde vücudundaki kanın yaklaşık %40'ını aldılar. Washington o gece öldü ve birçok uzman, asıl zararı bu kan kaybının verdiğini düşünüyor. Kan alma, binlerce yıl boyunca uygulanan bir tedaviydi.
Yıllarca "vücudunuzdaki bakteriler insan hücrelerinden 10 kat fazla" denirdi. 2016'da yapılan titiz bir hesaplama bu rakamı düzeltti: oran aslında yaklaşık 1'e 1. Ortalama bir yetişkinde kabaca 30 trilyon insan hücresi ve 38 trilyon bakteri hücresi bulunuyor — yani sayıca neredeyse yarınız bakteri.
Başkası gıdıkladığında kıvranırsınız, ama kendiniz denediğinizde hiçbir şey olmaz — bu soru Aristoteles'i bile meşgul etmiş. Cevap beyincikte: beyin, kendi hareketinizin yaratacağı dokunuşu önceden tahmin edip tepkiyi baştan iptal eder. Sürpriz olmayan dokunuş gıdıklamaz. (Araya minik bir gecikme koyan bir düzenekle beyni kandırırsanız, kendinizi gıdıklamak mümkün hale gelebiliyor.)
Bir uzvunu kaybeden insanların büyük çoğunluğu, artık var olmayan o uzvu hâlâ hisseder; bazen kaşıntı, bazen dayanılmaz bir ağrı olarak. Beyin, eksik uzvu işlemeye devam eder. Nörolog V. S. Ramachandran'ın geliştirdiği "ayna kutusu", sağlam uzvun yansımasıyla beyni kandırarak bu hayalet ağrıyı hafifletebiliyor.