Paranın ve piyasanın dilini öğren

Faiz interest

Borç alınan paranın kullanımı karşılığında ödenen ya da parayı bir yere yatırarak elde edilen getiri bedelidir — kısaca paranın kirası.

İki yüzü vardır: borçlu için bir maliyet, yatırımcı için bir gelir. Merkez bankasının belirlediği "politika faizi" ise ekonomideki tüm faizlerin çapasıdır.

Bileşik Faiz compound interest

Kazanılan faizin anaparaya eklenmesi ve sonraki dönemde bu toplam üzerinden yeniden faiz işletilmesidir; yani "faizin faizi".

Etkisi zamanla üsteldir. Küçük bir oranın bile uzun vadede devasa farklar yaratmasının sebebi budur — aşağıdaki hesaplayıcıda kendin gör.

Negatif Faiz negative interest

Paranın bankada durdukça değer kaybetmesidir. Genelde enflasyonun faiz oranından yüksek olması durumunda, birikim reel olarak erir.

İki anlamı vardır: nominal negatif faiz (bankanın parayı tutman için senden ücret alması) ve daha sık görülen reel negatif faiz (enflasyon > faiz).

Nominal & Reel Faiz nominal / real + ek

Nominal faiz, ilan edilen ham orandır. Reel faiz ise kabaca nominal faiz − enflasyon'dur.

Asıl önemli olan reel faizdir: satın alma gücünü gerçekten artıran ya da eriten odur.

Anapara & Vade principal / maturity + ek

Anapara, başta yatırılan veya borç alınan asıl tutardır. Vade, paranın bağlı kalacağı süredir.

Vade uzadıkça bileşik etki güçlenir; zaman, bileşik faizin en iyi arkadaşıdır.

Emtia commodity

Ticarete konu olan altın, gümüş, petrol, doğalgaz, buğday, kahve gibi tüm fiziksel mal ve hammaddelerin genel adıdır.

İkiye ayrılır: sert emtialar (madenler, enerji) ve yumuşak emtialar (tarım ürünleri). Standart oldukları için borsada vadeli işlemlerle alınıp satılırlar.

Likidite liquidity

Bir varlığın, değerinden çok kaybetmeden ne kadar hızlı ve kolay nakde çevrilebildiğini ifade eder. Nakit en likit varlıktır.

Gayrimenkul düşük likittir (satışı zaman alır); çok işlem gören hisseler yüksek likittir. Likidite azalınca alış-satış farkı (spread) açılır.

Resesyon recession

Bir ülke ekonomisinin üst üste iki çeyrek (≈6 ay) boyunca küçülmesi ya da büyümenin durmasıdır.

Bu "iki çeyrek" kuralı pratik bir kabuldür; resmî tanımlar (örn. ABD'de NBER) istihdam, gelir ve üretim gibi birçok göstergeye birlikte bakar.

Stagflasyon stagflation

Ekonomide aynı anda hem durgunluk (işsizlik artışı) hem de yüksek enflasyon yaşanmasıdır.

Klasik beklentiye aykırıdır ve merkez bankaları için en zor senaryodur: işsizliği ve enflasyonu aynı araçla çözmek mümkün olmaz. 1970'lerin petrol krizinde görüldü.

Enflasyon & Deflasyon inflation / deflation + ek

Enflasyon, genel fiyat düzeyinin sürekli artması (paranın değer kaybetmesi). Deflasyon, tersine fiyatların düşmesidir.

Deflasyon kulağa iyi gelse de tehlikelidir: insanlar "daha ucuzlar" diye harcamayı erteler, ekonomi yavaşlar.

Volatilite volatility + ek

Bir varlığın fiyatının ne kadar sert ve sık dalgalandığıdır. Yüksek volatilite, yüksek risk (ve potansiyel fırsat) demektir.

Boğa & Ayı Piyasası bull / bear + ek

Boğa piyasası fiyatların yükseldiği iyimser dönemdir; ayı piyasası düşüşün hâkim olduğu kötümser dönem.

Akılda kalsın: boğa boynuzuyla yukarı, ayı pençesiyle aşağı vurur.

SWIFT global network

Dünyadaki bankalar arasında güvenli, standart ve hızlı şekilde uluslararası para transferi (döviz) yapılmasını sağlayan küresel iletişim ağıdır.

Önemli ayrıntı: SWIFT parayı kendisi taşımaz; bankalara "şu parayı şuraya gönder" mesajını standart formatta iletir. Her bankanın bir SWIFT/BIC kodu vardır.

EFT elektronik fon transferi

Türkiye'de iki farklı banka arasında yapılan Türk Lirası transfer işlemidir.

Havale internal transfer

Aynı bankanın iki farklı hesabı arasında yapılan para transferidir. Genelde anında ve ücretsizdir.

FAST anlık transfer

Türkiye'de 7/24 anında yapılabilen, genellikle daha küçük limitli fon transfer sistemidir.

TCMB'nin işlettiği "Fonların Anlık ve Sürekli Transferi" sistemidir; bankalar arası TL transferini saat fark etmeksizin saniyeler içinde yapar. Üst limit TCMB tarafından belirlenir ve zaman zaman güncellenir.

IBAN int'l bank account no. + ek

Uluslararası standart hesap numarasıdır. Ülke kodu, kontrol hanesi ve banka/hesap bilgisini tek bir kimlikte birleştirir; yanlış hesaba gönderim riskini azaltır.

BIC / SWIFT Kodu bank identifier + ek

Bir bankayı uluslararası işlemlerde benzersiz tanımlayan koddur. IBAN "hangi hesap" sorusunu, BIC "hangi banka" sorusunu yanıtlar.

Borsa stock exchange

Şirketlerin hisse senetlerinin, emtiaların veya diğer finansal araçların yasal bir platformda alınıp satıldığı pazardır.

Türkiye'de Borsa İstanbul (BIST). Birincil piyasa (halka arz) ve ikincil piyasa (yatırımcılar arası alım-satım) diye ikiye ayrılır.

Portföy portfolio

Bir yatırımcının elinde bulundurduğu nakit, hisse, altın, döviz gibi tüm finansal varlıkların toplamıdır — kısaca yatırım sepeti.

"Yumurtaları tek sepete koyma": çeşitlendirme (diversifikasyon) riski dağıtır.

Temettü dividend

Bir şirketin yıllık kârının bir kısmını ortaklarına (hisse sahiplerine) nakit veya hisse olarak dağıtmasıdır.

Her şirket dağıtmaz; büyüyen şirketler kârı yeniden yatırmayı seçebilir. "Temettü verimi" = yıllık temettü ÷ hisse fiyatı.

Arbitraj arbitrage

Bir varlığın farklı piyasalardaki fiyat farkından yararlanıp ucuzdan alıp pahalıya satarak risksiz kâr elde etmektir.

Teoride risksizdir ama fırsatlar saniyeler içinde kapanır; bugün çoğunlukla algoritmalar yapar ve piyasada fiyatları dengeler.

Endeks index + ek

Piyasanın genel gidişatını ölçen göstergedir (örn. BIST 100, S&P 500). Tek tek hisse yerine "piyasanın geneline" yatırım yapmanın yoludur.

Halka Arz IPO + ek

Bir şirketin hisselerini ilk kez halka açıp borsada işlem görmeye başlamasıdır. Şirket sermaye toplar, yatırımcı ortak olur.

F/K Oranı P/E ratio + ek

Hisse fiyatının, şirketin hisse başına kârına oranıdır. "Bu hisse pahalı mı, ucuz mu?" sorusuna kaba ama hızlı bir cevaptır.

Long & Short / Spread positions + ek

Long, fiyat yükselsin diye almaktır; short, fiyat düşsün diye ödünç alıp satarak pozisyon almaktır. Spread ise en iyi alış ile en iyi satış fiyatı arasındaki farktır.

Parite parity / pair

İki farklı ülkenin para birimlerinin birbirine olan oranıdır (örneğin EUR/USD paritesi).

İlk yazılan "baz", ikinci "karşı" para birimidir: EUR/USD = 1,08 demek, 1 euro = 1,08 dolar demektir.

Devalüasyon devaluation

Bir devletin, kendi yerel para biriminin değerini diğer yabancı paralar karşısında resmî olarak düşürmesidir.

Genelde sabit kur rejiminde olur; ihracatı ucuzlatıp teşvik eder ama ithalatı ve dış borcu pahalılaştırır.

Revalüasyon revaluation + ek

Devalüasyonun tersidir: para biriminin değerinin resmî olarak yükseltilmesi.

Sabit vs. Dalgalı Kur fixed / floating + ek

Sabit kurda devlet/merkez bankası kuru belirli bir seviyede tutar. Dalgalı (serbest) kurda değeri arz ve talep belirler.

Depresiasyon & Apresiasyon depreciation / appreciation + ek

Serbest piyasada paranın değer kaybetmesine depresiasyon, değer kazanmasına apresiasyon denir. (Devalüasyon ise resmî/iradi karardır.)

Çapraz Kur cross rate + ek

İki para birimi arasındaki kurun, ortak bir üçüncü para (genelde dolar) üzerinden hesaplanmasıdır. EUR/TRY çoğu zaman EUR/USD ve USD/TRY üzerinden bulunur.