Türkler

“Türk” adı nereden geliyor, ilk ne zaman görülüyor?

“Türk” adı, bir halkın kendi adı olarak ilk kez 6. yüzyılda tartışmasız biçimde görülür. 7. yüzyılda derlenen Çin yıllığı Zhoushu, 542’de Tujue (突厥) akınlarından söz eder; bu halkın önderi Bumın 552’de kağan unvanını aldı. 8. yüzyıl Orhun yazıtlarında halk kendi adını “Türk” ya da “Türük” diye yazdı. Adın anlamı tartışmalı.

Daha eski izler de arandı. Grek kaynaklarındaki Targita ve Tyrkae, Hint kaynaklarındaki Turukha, Asur çivi yazılı belgelerdeki Turukku ya da Çin kayıtlarında Mete Han’ın boyuna verilen Tu-ku adı, “Türk”ün ilk biçimleri olarak ileri sürüldü. Bu öneriler ses benzerliğine dayanıyor. Türk adının tarihini inceleyen İlhami Durmuş, bu adlar için kronolojik ve kültürel bir sıra kurulamadığını, hepsinin olasılık olarak kaldığını yazar.

Anlam konusunda da uzlaşma yok. Zhoushu şöyle anlatır: Türkler Altay dağlarının güney yamacında Juan-juanlar için demircilik yapıyordu; dağ bir miğfere benziyordu ve kendi dillerinde miğfere “tujue” dedikleri için bu adı aldılar. Kâşgarlı Mahmud 1072-1074’te yazdığı sözlüğünde “Türk”ün Nuh peygamberin oğlunun adı olduğunu söyler, başka bir yerde kelimeye “olgunluk çağı” anlamını verir. Vámbéry 1879’da kelimeyi “türemek” fiiline bağladı; 1911’de yayımlanan Uygurca bir belgede ise “türk” kuvvet, güç anlamında geçer.

Adı Türklerin kendi dilinde en ayrıntılı biçimde Orhun yazıtlarında okuyoruz. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtları devletin tarihini 552’nin kurucuları Bumın ve İstemi kağanlarla başlatır; metinde bu ikisi “eçüm apam” (atalarım) diye anılır, halk ise “Türk bodun” (Türk halkı) diye. Bütün bunlar, Türk dilli toplulukların tarihinin 6. yüzyılda başladığı anlamına gelmez; değişen şey ad: hepsini birden kapsayan “Türk” adı kaynaklarda bu tarihten önce görülmüyor.

Hunlar Türk müydü?

Kesin bir cevap yok. Asya Hunlarının (Çince Xiongnu) kendi yazılarıyla bıraktığı hiçbir metin elimizde değil; dillerinden geriye Çin kayıtlarına geçirilmiş birkaç unvan ve ad ile iki dizelik bir parça kaldı. Türkiye’deki yaygın tarih yazımı Hunları Türklerin kurduğu ilk devlet sayar; uluslararası literatürde Hunlar daha çok çok halklı bir bozkır birliği olarak anlatılır.

Dil konusunda iki güçlü görüş var. Étienne de la Vaissière, Encyclopaedia Iranica’nın “Xiongnu” maddesinde, Hunların dilini Sibirya’daki Ketçenin bağlı olduğu Yenisey ailesine bağlayan öneriyi en sağlam öneri sayar; ama konfederasyondaki bütün boyların aynı dil ailesinden olduğunun hiç de kesin olmadığını ekler. Alexander Savelyev ile Choongwon Jeong (2020) ise Türk dili görüşünü geleneksel ve baskın görüş diye anar: geç Hun dönemine ait, Jie beyti denen iki dizelik parçanın literatürde onlarca okuması vardır ve bunların çoğu parçayı erken bir Türk dili sayar.

Hunlarla bağ kurmak yeni değil: 7. yüzyılda derlenen Zhoushu, Göktürklerin herhalde Hunların ayrı bir kolu olduğunu yazar — bu bir yıllık yazarının aktarımıdır, kanıtlanmış bir soy kütüğü değil. Avrupa Hunları ise ayrı bir soru. 313 yılına tarihlenen Soğdca bir mektup, Luoyang’ı yağmalayan Güney Hunlarına Xwn der; de la Vaissière bunu adların gerçekten aynı olduğunun kanıtı sayar, ama aynı maddede bu metinlerin Avrupa Hunlarının Asya Hunlarının torunu olduğunu göstermediğini de yazar. Avrupa Hunlarını ayrı bir makalede anlattık: Atilla — Bozkırdan Gelen Kağan.

Genetik tabloyu netleştirdi ama soruyu kapatmadı. Choongwon Jeong ve arkadaşlarının 214 antik genom incelediği 2020 tarihli çalışma, Hunların Moğolistan’daki farklı toplulukların ve komşu bölgelerden gelenlerin karışmasıyla ortaya çıktığını gösterdi. Juhyeon Lee ve arkadaşları (2023) imparatorluğun batı sınırındaki elit mezarlıklardan 18 kişinin genomunu okudu: çeşitlilik tek tek topluluklarda, hatta geniş ailelerin içinde bile imparatorluğun geneli kadar yüksekti.

Hangi devletler bu çizgiyi taşıdı?

Aşağıdaki altı kart bir seçki: Çin kaynaklarında görünen Asya Hunlarından Türkiye Cumhuriyeti’ne uzanan çizginin en çok anılan halkaları. Kartlar tarihleri, alanları ve tartışmalı noktalarıyla birlikte veriliyor; “Detaylar” düğmesi olguları, kart notunu ve varsa kaynağı açılmış alıntıyı gösterir.

Fetihten sonra II. Mehmed, Roma imparatorluk mirasına da sahip çıktı: İtalyan nedimlerine Roma tarihleri okuttu, çevresindeki Bizanslı bilginlerle bu geleneği kavramaya çalıştı. Ona atfedilen Kayser-i Rûm — Roma’nın Sezar’ı — unvanı bu iddianın adıdır. Unvandaki “Kayser” doğrudan Caesar’dan gelir: Roma’da bıçaklanarak öldürülen bir adamın aile adı, on beş asır sonra bir padişahın unvanları arasına girmişti.

Türk devletleri yalnızca bunlar mıydı?

Hayır; yukarıdaki altı kart bir seçki. Cumhurbaşkanlığı Forsu’ndaki 16 yıldızın 16 Türk devletini simgelediği yorumu bile 1960’larda ortaya atıldı ve o liste Memlükleri, Safevîleri, Akkoyunluları dışarıda bırakır. Toplam sayı için tarihçilerin verdiği rakamlar 16 ile 128 arasında değişir; hangi yapının devlet sayıldığına bağlı.

Osmanlı’dan Cumhuriyet’e hukuk düzeninde ne değişti?

Üç buçuk yılda devletin hukuk düzeni baştan kuruldu. TBMM 1 Kasım 1922’de saltanatı kaldırdı, 29 Ekim 1923’te devletin yönetim biçiminin cumhuriyet olduğunu ilan etti, 3 Mart 1924’te halifeliği kaldırdı. 17 Şubat 1926’da kabul edilen Medeni Kanun ise evlenme, boşanma ve miras işlerini dinî hukukun dışına çıkardı.

Saltanatın kaldırılması, padişahın Ankara hükümetini tanımaması ve İstanbul hükümetinin Lozan Konferansı’na katılma kararı almasının ardından geldi. 3 Mart 1924 ise tek bir kanunun günü değildir: aynı gün kabul edilen 431 sayılı kanun halifeliği kaldırdı, 430 sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunu bütün öğretim kurumlarını Maarif Vekâletine bağladı.

743 sayılı Türk Kanunu Medenisi, günlük hayata en çok dokunan değişikliği yaptı. Kanuna göre evlenme, reşit iki şahit önünde, belediye dairesinde ya da köylerde ihtiyar heyetinde yapılır; dinî merasim ancak evlenme kâğıdı gösterildikten sonra olabilir. Osmanlı’nın şer’î hukuk ile padişah kanunnamelerini yan yana yürüten düzeni, yerini tek bir medeni kanuna bıraktı.

Kadınların oy hakkı iki adımda geldi. 1930’da 1580 sayılı Belediye Kanunu’yla kadınlar ilk kez belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazandı. 5 Aralık 1934’te kabul edilen iki kanun bunu genel seçimlere taşıdı: 2599 sayılı kanun anayasanın ilgili maddelerini kadın ve erkeği birlikte sayacak biçimde değiştirdi, 2598 sayılı kanun seçim kanunundaki “zükûr” (erkek) kaydını kaldırdı. Aynı yıl kabul edilen 2525 sayılı Soyadı Kanunu her vatandaşa soyadı taşımayı zorunlu kıldı. Fransa’da kadınlar bu hakkı 21 Nisan 1944 tarihli kararnameyle kazandı; tarihler ülkeden ülkeye çok değiştiği için tek bir ülkeyle karşılaştırma sıralamanın tamamını anlatmaz.

Tarihin Yüzleri

basementonfire.com

basementonfire.com

basementonfire.com

basementonfire.com

basementonfire.com

basementonfire.com

basementonfire.com

Bozkurt anlatısı nereden geliyor?

Göktürklerin kökenini bir dişi kurda bağlayan anlatı, 6-7. yüzyıl Çin yıllıklarında (Zhoushu, Suishu) geçer; Göktürk yazıtlarında yer almaz. Kaynaklarda kurdun bir adı yoktur — Aşina, ondan doğan oğullardan birinin ve hanedanın adıdır. Ergenekon ise ayrı bir anlatı: bilinen en eski kaydı 14. yüzyıl başındadır ve orada Moğolların türeyişini anlatır.

basementonfire.com

Türkler bozkırda nasıl yaşıyordu?

Göktürk çağında (552-745) Türklerin çoğu konargöçerdi: at ve koyun sürüleriyle otlaktan otlağa göçer, keçe çadırlarda yaşardı. Göç gelişigüzel değildi; Zhoushu, yerleri sürekli değişse de her topluluğun kendine ayrılmış bir toprağı olduğunu yazar. Devletin başında kağan, onun altında babadan oğula geçen unvanlı beyler vardı.

Orhun yazısı nasıl okunur?

Sağdan sola, satırlar aşağıdan yukarıya. Kül Tigin ve Bilge Kağan yazıtlarında 38 işaret kullanılmıştır; bütün yazıtlar birlikte sayıldığında bu sayı 50’ye yaklaşır. Ünsüzlerin çoğunun iki ayrı işareti vardır: biri kalın ünlülü sözler, öteki ince ünlülü sözler için. Yazının kökeni tartışmalıdır.

Türkçe hangi alfabelerle yazıldı, 1928’de tam olarak ne değişti?

TDV İslâm Ansiklopedisi, tarih boyunca Türkçeye uygulanan on altı ayrı yazı sistemi sayar; en yaygın dördü Göktürk yazısı, Uygur alfabesi, Arap harfleri ve 1928’den beri kullanılan Latin esaslı Türk harfleridir. 1 Kasım 1928 tarihli 1353 sayılı kanun geçişi bir anda bitirmedi: kendi maddeleri Aralık 1928’den Haziran 1930’a uzanan kademeli tarihler koydu.

Göktürk yazısı 9. yüzyıla gelindiğinde yerini Uygur alfabesine bırakmıştı. Uygur alfabesi de Ârâmî kökenli Soğd yazısından çıktı ve 8. yüzyıl ortalarından 18. yüzyıl başlarına kadar yer yer kullanıldı; Kâşgarlı Mahmud ondan “Türk yazısı” diye söz eder. İzi Osmanlı sarayına kadar uzanır: Fatih’in Uzun Hasan’a karşı kazandığı savaştan sonra 30 Ağustos 1473’te yazdırdığı yarlık Uygur harfleriyledir.

Arap harfleri, Türk dilinin yazımında en uzun ömürlü alfabe oldu; muhtemelen 9. yüzyıldan itibaren, yani bin yılı aşkın süre kullanıldı. Arap alfabesinin Türkçeye uygulandığı bilinen ilk eser, Kâşgarlı Mahmud’un 1072-1074 arasında tamamladığı Dîvânü lugâti’t-Türk’tür. Aynı yazı Osmanlı’da hat sanatına dönüştü; harfin kendisinin bir görsel dile dönüştüğü bu geleneği ayrı bir makalede anlattık.

Harf Kanunu 1 Kasım 1928’de kabul edildi, 3 Kasım’da Resmî Gazete’de yayımlandı. Yeni harfleri yetişkinlere öğretmek için 24 Kasım 1928’de Millet Mektebi Teşkilatı kuruldu, dershaneler 1 Ocak 1929’da açıldı; 1928 için verilen sayıya göre 20.489 kurstan 597.010 kişi belge aldı. Türk Dil Kurumu ise 12 Temmuz 1932’de Türk Dili Tetkik Cemiyeti adıyla kuruldu.

Sovyetler Birliği’ndeki Türk dilleri başka bir yol izledi. 1926’da Bakü’de toplanan Birinci Türkoloji Kurultayı Latin alfabesine geçme kararı aldı; bu alfabelerin ömrü dile göre değişti ve Sovyet yönetimi Kiril’e dönünce hepsi bırakıldı (Azerice 1939, Kırgızca ve Türkmence 1940). Sovyetler dağıldıktan sonra Latin’e dönüş başladı: Azerbaycan 1992’de, Özbekistan ile Türkmenistan 1993’te geçti, Kazakistan 2017’de başladı ve geçiş hâlâ sürüyor. Uygurların çoğunun yaşadığı Çin’de ise Arap yazısı 1983’te geri getirildi.

İslam’dan önce Türkler neye inanıyordu?

İnanç dünyasının merkezinde Tengri, yani gök vardı; Orhun yazıtları başarıları Tanrı’nın verdiği güce bağlar. Ama tek bir din yoktu: Uygurlar Bögü Kağan döneminde Maniheizm’i resmen benimsedi, Koço Uygurları 14. yüzyıl sonuna kadar Budist kaldı, Hazar hanedanı Museviliği seçti. Aşağıdaki kartlarda yalnız yazıtlarda ya da çağdaş kaynaklarda karşılığı bulunan kavramlar var.

Türkler İslam’a nasıl geçti?

Tek bir olayla değil, yüzyıllar içinde. 751’deki Talas Savaşı bir dönüm noktasıdır ama savaş alanında kimse din değiştirmedi: Talas, bir asırdır süren Türk-Arap mücadelesini bitirdi; asıl yayılma bir buçuk asır sonra, Sâmânîler döneminde şehirler, ticaret ve sûfîler yoluyla oldu. Kıpçak bozkırlarında süreç 14. yüzyıla kadar sürdü.

Talas, Temmuz 751’de Talas ırmağı kıyısındaki Atlah’ta yapıldı ve beş gün sürdü. Karluklar kuzeyden yardıma geldi ve muhtemelen son gün Çin ordusunu arkadan vurdu; hangi tarafta savaşa girdikleri tartışmalıdır. İlk sonuç siyasîydi: Tang hanedanı Batı Türkistan’a hâkim olma hedefinden vazgeçti. Savaşın hemen ardından bir Türk boyunun topluca Müslüman olduğunu anlatan bir kayıt ise yok.

Asıl kırılma sonraki yüzyıla düşer. Sâmânîler’in hükümdarı İsmâil b. Ahmed 893’te Talas’ı aldı; şehirdeki Türk emirlerinin ve toprak sahibi yerel soyluların çoğu Müslüman oldu. Karahanlı hanedanından Satuk, Artuç’ta karşılaştığı âlim ve sûfîlerin etkisiyle maiyetiyle birlikte İslam’ı seçip Abdülkerim adını aldı; kaynaklar tarih olarak 920 ya da 945 verir. Oğuz Yabgu Devleti’nin ordu kumandanı Selçuk Bey ise uç şehri Cend’e göçüp 985’te orada İslam’a girdi.

Kuzeyde ayrı bir hat vardı. İdil Bulgar Hanlığı, İslam’ı resmî din olarak kabul eden ilk Türk devletidir. Hükümdar Almış Han halifeden din adamları ve mimarlar isteyince gönderilen heyet 21 Haziran 921’de Bağdat’tan çıkıp 12 Mayıs 922’de İdil boyundaki karargâha ulaştı. Heyetin başı İbn Fadlan değildi; ama halifenin mektubunu hükümdara bizzat o verdi ve gördüklerini o yazdı. Bilinen tek yazma nüshayı Zeki Velidi Togan 1923’te Meşhed’de buldu; metin Hazarları anlatırken kesiliyor.

Türkler Anadolu’ya nasıl geldi?

Tek bir seferle değil, üç yüzyıla yayılan göç dalgalarıyla. Malazgirt (1071) Bizans savunmasını çökertti; yoğun yerleşme savaşı izleyen yıllarda başladı ve aralıklarla 14. yüzyıla kadar sürdü. Gelenlerin büyük çoğunluğu Müslüman Oğuzlardı, yani Türkmenler; aralarında Kıpçaklar, Karluklar, Halaçlar ve Uygurlar da vardı.

Göçün arkasında bir nüfus meselesi vardı. 11. ve 12. yüzyıllarda İran, özellikle Horasan ve Azerbaycan, çoğu yeni Müslüman olmuş Türk nüfusuyla doluyordu. Büyük Selçuklu için bu kalabalığa kışlak ve yaylak bulmak bir sorun hâline gelmişti; Anadolu o tarihlerde bu iş için en elverişli yer göründü.

Devletler hızla kuruldu. Kutalmış’ın oğlu Süleyman Şah, 1075 ile 1080 arasında İznik’i başşehir yapıp Anadolu Selçuklu Devleti’ni kurdu; aynı yıllarda Saltuklular, Dânişmendliler ve Mengücüklüler doğdu. 1097’de İznik elden çıktı ve I. Kılıcarslan merkezi Konya’ya taşıdı. Bizans’ın Anadolu’yu geri alma denemesi 17 Eylül 1176’da Miryokefalon’da bozguna uğradı; bu yenilginin en önemli sonucu, Bizans’ın Anadolu’yu geri alma ümidini yitirmesiydi.

13. yüzyılda iki büyük dalga daha geldi: önce Karahıtaylar ile Hârizmşahlar arasındaki mücadeleden kaçanlar, sonra 1220’lerden başlayarak Moğol istilasından kaçanlar. Moğollar arkadan yetişti: Temmuz 1243’ün ilk günlerinde Baycu Noyan’ın ordusu Selçuklu ordusunu Kösedağ eteklerinde bozguna uğrattı ve Anadolu Selçuklu Devleti tâbi duruma düştü. Beylikler bu boşlukta doğdu; Selçuklu sultanlarının uçlara yerleştirdiği Türkmen aşiretlerinin beyleri, 13. yüzyılın sonunda tek tek bağımsızlığını ilan etti. Osmanlı Beyliği de bunlardan biriydi.

Gelenler boş bir ülkeye girmedi. 13. yüzyılda Konya, Kayseri ve Sivas gibi ticaret merkezlerinde ve çevre köylerde hatırı sayılır bir gayrimüslim nüfus yaşıyordu. Şehirlerde Müslümanlarla gayrimüslimler ayrı mahallelerde otursa da yakın ilişki içindeydi ve zamanla birbirinin dilini öğrendi: Türkler Rumca ve Ermenice, Rumlarla Ermeniler Türkçe konuşup yazabiliyordu.

Bozkır ordusunu ne ayakta tutuyordu?

At ve yay kadar, ticaret. Bozkır kağanlıklarının başlıca geliri Çin’den gelen ipek ve İpek Yolu’nun Orta Asya kesimindeki kervan trafiğiydi; taşıyıcılar büyük ölçüde Soğdlu tüccarlardı. Osmanlı ve Selçuklu’da tablo değişir: orada tarım ve vergi düzeni ağır basar.

Türk dilleri hangileri, bugün kaç kişi konuşuyor?

Türk dilleri, Türkçeden Kazakçaya, Çuvaşçadan Uygurcaya uzanan bir dil ailesi. Britannica aileyi dört ana dala ayırır: güneybatı (Oğuz), kuzeybatı (Kıpçak), güneydoğu (Uygur-Çağatay) ve kuzeydoğu (Sibirya); Çuvaşça ile Halaçça ayrı sayılır. Kaç dil olduğu sayma biçimine bağlı: Britannica “yirmiden fazla”, Ethnologue 41, Glottolog 43 diyor.