Atina demokrasisi · Miletos’ta başlayan Batı felsefesi · Olimpiyat oyunlarının doğduğu topraklar🏛️ Demokrasi🧠 Felsefe⚡ Mitoloji🏅 Olimpiyat
Antik Yunan, Atina ile Sparta gibi ayrı ayrı yönetilen şehir devletlerinin uygarlığıdır: biri demokrasi ve kültürle, diğeri askeri güç ve disiplinle anıldı. Atina, demokrasisi en ayrıntılı belgelenmiş antik şehirdir; Kleisthenes’in MÖ 508/507 reformları Atina demokrasisinin başlangıcı sayılır. Geleneksel tarihe göre Olimpiyat oyunları MÖ 776’da başladı ve Zeus onuruna dört yılda bir yapıldı.
Antik Yunan tek bir ülke değil, Yunanca konuşan yüzlerce kent devletinin (polis) uygarlığıdır. Kökleri MÖ 2. binyılın Miken saraylarına uzanır; bu saraylar MÖ 1200 dolaylarında çöktü, ardından Karanlık Çağ, Arkaik, Klasik ve Helenistik dönemler geldi. Yunan dünyası bugünkü Yunanistan’dan çok daha genişti: Anadolu kıyılarından Güney İtalya’ya, Karadeniz’den İspanya’ya uzanıyordu. Anakara Yunanistan MÖ 146’da, Roma’nın Korint’i yıkmasıyla Roma denetimine girdi.
Kentlerin birbirinden ayrı kalmasında coğrafyanın da payı vardı. Anakarayı sıradağlar bölüyordu; dik yamaçları aşmak zordu ve bu yamaçlar toplulukları birbirinden ayırıyordu. Yerleşimler çoğunlukla dağların arasındaki küçük ekilebilir düzlüklere ya da iyi limanı olan kıyılara kuruldu. Kıyı öyle girintiliydi ki anakaradaki toplulukların neredeyse hepsi denize en fazla 65 kilometre kadar uzaktaydı. Karada basit toprak patikalardan başka yol yoktu; uzak yolculuğa çıkan az sayıdaki kişi genellikle denizden giderdi.
Yunanlar MÖ 750 dolaylarından başlayarak iki yüzyıl içinde bugünkü Güney Fransa, İspanya, Sicilya, Güney İtalya, Kuzey Afrika ve Karadeniz kıyılarında kentler kurdu. Güney İtalya kıyısındaki Yunan kentlerine Magna Graecia denir (bazı anlatımlar Sicilya’yı da bu adın içine katar); Spartalıların yerleştiği Tarentum da bunlardandı. Efsaneye göre Megaralılar MÖ 657 dolaylarında bugünkü İstanbul’un yerinde Byzantion’u kurdu; Büyük Konstantin MS 330’da bu kenti Roma İmparatorluğu’nun başkenti yapacak ve ona Yeni Roma adını verecekti. Foça’dan (antik Phokaia) gelen Yunanlar da MÖ 600 dolaylarında Massalia’yı, yani Marsilya’yı kurdu. Anadolu’daki İyonya kıyısı ise Foça’dan Milet’e uzanıyordu; Milet, doğa felsefesinin doğduğu kent sayılır.
Çoğu kentin siyasi özgürlüğü İskender’den sonra, Makedon kökenli büyük krallıkların üstünlüğü altında zaten kısılmıştı. MÖ 146’da Akha Birliği ile Roma arasında savaş çıktı ve Roma kısa sürede kazandı: Romalı general Lucius Mummius Korint’i yıktı, birlik dağıtıldı, bölge Roma’nın Makedonya eyaletine bağlandı. Roma aynı yıl, Üçüncü Pön Savaşı’nda Kartaca’yı da yerle bir etti. Korint’i ise yaklaşık yüz yıl sonra, MÖ 44’te Julius Caesar bir Roma kolonisi olarak yeniden kurdu. Helenistik çağ MÖ 30’da, geleceğin Augustus’u Octavianus’un orduları Ptolemaios hanedanının yönettiği Mısır’ı ele geçirince kapandı.
Miken: MÖ 2. binyıl, çöküş MÖ 1200 dolayı · Karanlık Çağ: MÖ 1200–900 dolayı (bazı anlatımlarda 750’ye kadar), yazı büyük ölçüde unutuldu · Arkaik: MÖ 8.-7. yüzyıldan 500 ya da 480’e · Klasik: MÖ 500 ya da 480’den 323’e · Helenistik: MÖ 323–30. Sınırlar tarihçilerin koyduğu yaklaşık çizgilerdir; kaynaklar dönemleri birkaç on yıl farkla başlatıp bitirebilir.
Mykene ve Pylos’taki saraylar yangınla yıkıldı ve bir daha kurulmadı; araştırmacılar tek bir sebep yerine birkaç etkenin birleştiğini düşünüyor. Linear B yazısı da kaybolunca Yunanistan görünüşe göre iki-üç yüzyıl yazısız kaldı.
Olympia’da Zeus onuruna yapılan oyunlarda o yıl görünüşe göre tek yarış vardı: yaklaşık 192 metrelik stadion koşusu. Kayıtlardaki ilk galip Elisli Koroibos’tur; tarihi ise MÖ 400 dolaylarında Elisli Hippias geriye doğru hesapladığı için kesin değil.
İlyada ve Odysseia, yüzyıllar boyu süren sözlü şiir geleneğinden büyük olasılıkla MÖ 8. yüzyılda doğdu; Homeros’un yaşayıp yaşamadığı bile tartışmalı. Ne zaman yazıya geçtikleri belirsiz; ilk tam metin MÖ 6. yüzyılda Atina’daki Panathenaia şenliği için oluşturulmuş olabilir.
Arkhon seçilen Solon borçları sildi, borcu yüzünden köleleşen yurttaşları özgür bıraktı ve kişinin kendini rehin göstererek borç almasını yasakladı. Yönetimdeki soylu tekelini kaldırıp hakları servete bağladı; reformların tam tarihi tartışmalı.
Halk meclisiyle soylulara karşı birleşen Kleisthenes, yurttaşları soya göre değil yaşadıkları köy ya da mahalleye (demos) göre örgütledi; dört eski kabilenin yerine on kabile kurdu, konseyi 500 üyeye çıkardı. Atina demokrasisinin kurucusu sayılır.
Atina ve müttefiki Plataia’nın askerleri, Maraton ovasına çıkan Pers ordusunu geri püskürterek Yunanistan’a yönelik ilk Pers istilasını durdurdu. Herodotos’a göre Perslerden yaklaşık 6.400, Atinalılardan 192 kişi öldü.
Termopylai geçidinde Spartalı kral Leonidas’ın Yunan birliği Kserkses’in ordusunu durdurdu; Persler geçidi dolaşınca geride kalan küçük birlik yenildi. Aynı yıl Yunan donanması, Atinalı Themistokles’in dar boğaza çektiği çok daha büyük Pers filosunu Salamis’te bozguna uğrattı.
Perslerin yağmaladığı Akropolis’i yeniden kurma programında, Perikles’in öncülüğünde Parthenon’un yapımı başladı. Tapınak 438’de tamamlanıp Pheidias’ın altın-fildişi Athena heykeli adandı; dış süslemeler 432’ye kadar sürdü.
Atina’nın başını çektiği Delos Birliği ile Sparta’nın Peloponnesos Birliği arasındaki savaş, neredeyse bütün Yunan şehirlerini içine çekti ve Atina’nın yenilgisiyle bitti. Savaşı yaşayan Thukydides, 27 yıl sürdüğünü yazar.
70 yaşındaki Sokrates, şehrin tanrılarına saygısızlık ve gençleri yoldan çıkarmakla suçlandı; yurttaşlardan oluşan jüri onu zehirle ölüme mahkûm etti. Duruşmasını ve ölümünü Platon, Sokrates’in Savunması ve Phaidon’da anlatır.
Makedonya kralı II. Philippos, Khaironeia’da Thebai ile Atina’nın önderlik ettiği ittifakı yenerek Yunanistan’da Makedon üstünlüğünü kurdu. 336’da tahta geçen oğlu İskender, 323’te ölene dek Pers İmparatorluğu’nu yıktı.
Akha Birliği ile Roma arasındaki savaşı Roma kazandı: general Lucius Mummius Korint’i yıktı, birlik dağıtıldı. Aynı yıl Roma Kartaca’yı da yerle bir etti; Yunanistan artık Roma’nın denetimindeydi.
Polis, bir kent merkezi ile çevresindeki kırsaldan oluşan, kendi yasaları, ordusu ve tanrı kültleri olan küçük bir devletti; polislerin çoğu bağımsızdı. Yunanlar aynı dili farklı lehçelerle konuşup aynı tanrılara tapsa da siyasen bölünmüştü. Bunda muhtemelen ülkeyi bölen dağların ve denizin, eski kabile ve kült ayrılıklarının da payı vardı. Kopenhag Polis Merkezi’nin envanteri Arkaik ve Klasik dönemden belgelenebilen 1.035 polis sayar.
Yönetim kentteydi ama yurttaşlar polisin bütün toprağına dağılmış köylerde de yaşardı. Her polisin koruyucu bir tanrısı vardı; Atina’nın Athena’sı gibi. Yönetim biçimi kentten kente değişiyordu: tiranlık, oligarşi, aristokrasi ya da demokrasi. Çoğunda bir yurttaş meclisi, bir konsey ve görevliler bulunurdu.
Kent devletlerinin çoğu küçüktü; birkaç yüz ile iki bin kadar kişilik topluluklar olağandı. Atina MÖ 5. yüzyılda belki 40.000 yetişkin erkek yurttaşa ulaşmıştı, ama bu nadir bir istisnaydı. Tek bir adada birden fazla devlet olabiliyordu: Midilli’de (Lesbos) beş ayrı kent devleti vardı. Toplam sayı, neyin polis sayıldığına bağlıdır. Mogens Herman Hansen ile Thomas Heine Nielsen’in editörlüğünde 2004’te yayımlanan envanter, yaklaşık MÖ 650–325 arasında belgelenebilen 1.035 polisi İspanya’dan Kafkasya’ya, Kırım’dan Libya’ya kadar tek tek inceler; polis olup olmadığı belirsiz yüzlerce yerleşimi de ayrıca listeler. Toplam için verilen tahminler birkaç yüz ile 1.500 arasında değişir.
Kentin en yüksek yerindeki, savunmaya dönük merkezi; başlıca yönetim ve din yapıları burada olurdu. Atina’dakinin tepesinde Athena’ya adanmış Parthenon tapınağı durur.
Kentin açık meydanı: pazar yeri olduğu kadar dinî, siyasi, adli ve toplumsal buluşma yeri.
Polisin asıl sahibi; yönetime, kültlere ve savunmaya katılırlardı. Kadınlar, çocuklar, yabancı yerleşikler ve köleler siyasi haklardan yoksundu. Birçok kentte yurttaşlığın da dereceleri vardı; eşit siyasi hak için uzun mücadeleler verildi.
Yunanları birbirine ortak kültür bağlıyordu. Herodotos, Perslerle anlaşmayı reddeden Atinalıların ağzından Yunanlığı ortak soy ve dil, ortak tapınaklar ve kurbanlar, benzer yaşam biçimiyle tanımlar (Tarihler 8.144). Olympia, Delphi, Nemea ve Isthmos’taki dört büyük oyun Yunanları belirli yıl aralıklarıyla bir araya getirirdi. Yine de kentler sık sık birbiriyle savaştı. Ortak düşman karşısında bile hepsi birleşmedi: MÖ 480’de büyük Pers ordusu Yunanistan’a girdiğinde birçok kent, özellikle ordunun geçtiği yol üzerindeki kuzey kentleri, savaşmadan boyun eğdi. Direnmeye karar veren koalisyon 31 Yunan devletinden oluşuyordu.
Atina, kararları Meclis’te yurttaşların kendilerinin aldığı ve gücünü donanmasından alan bir demokrasiydi; Sparta ise iki kralı, yaşlılar meclisi ve helotların emeğiyle ayakta duran bir kara gücüydü. Herodotos’a göre Salamis’te Yunan filosunun neredeyse yarısı Atina’nındı (378 gemiden 180’i); bir yıl sonra Plataia’da her Spartalı hoplitin yanında yedi helot yürüdü.
Kaynaklar: Herodotos 6.106, 7.144, 7.206, 7.234, 8.43–48, 9.28 · Thukydides 1.87, 2.13 · Aristoteles, Atinalıların Anayasası 21 ve Politika 2.1270a · Plutarkhos, Lykurgos 9 · Britannica (Sparta, Aigospotamoi, Parthenon, Alkman) · Hansen, BMCR 2007.04.59
Atina demokrasisi, yurttaşların temsilci seçmek yerine kararları doğrudan kendilerinin aldığı bir sistemdi. Temelleri MÖ 508/507’de Kleisthenes’in reformlarıyla atıldı; MÖ 411 ve 404’teki kısa kesintilerle iki yüzyıla yakın sürdü. Halk Meclisi yılda 40 kadar olağan toplantı yapar, oylar çoğunlukla el kaldırılarak verilir, görevlilerin çoğu kurayla belirlenirdi. Oy hakkı ise yalnızca yetişkin erkek yurttaşlarındı: nüfusun belki yüzde 10-15’i.
Kleisthenes, tiranlığın yıkılmasının ardından siyasetin temelini aileden yere taşıdı. Yurttaşlık hak ve görevleri artık dem (demos) denen köy ya da mahalle biriminin üyeliğine bağlıydı; her dem kendi yurttaş kaydını tutardı. Eski dört soy kabilesinin yerine, Attika’nın kent, kıyı ve iç kesimlerinden parçalar karıştırılarak on yeni kabile kuruldu. Her kabile 500’ler Meclisi’ne (boule) 50 üye verdi; üyeler en az 30 yaşındaki yurttaşlar arasından, bir yıllığına, kurayla belirlenirdi. Boule görüşülecek önerileri hazırlar; 18 yaşını doldurmuş erkek yurttaşların katılabildiği Halk Meclisi (ekklesia) bunları tartışıp karara bağlardı.
Uzmanlık isteyen birkaç görev kurayla değil seçimle verilirdi; başta her yıl seçilen on general (strategos). Bir de ostrakizm vardı. Meclis her yıl kış ortasındaki bir toplantıda, tartışma yapmadan, bu oylamanın yapılıp yapılmayacağına karar verir; yapılacaksa birkaç hafta sonra yurttaşlar kırık çömlek parçalarına (ostrakon) bir isim kazırdı. Oylamanın geçerlilik eşiğini antik kaynaklar farklı anlatır: Plutarkhos’a göre toplam en az 6.000 oy kullanılmalıydı, Philokhoros’a göre ise sürgün edilecek kişinin adı en az 6.000 parçada yazmalıydı. Günümüz tarihçilerinin çoğu Plutarkhos’u izler. Eşik sağlanınca en çok yazılan kişi, hiçbir suç yüklenmeden on yıllığına Attika’dan uzaklaştırılırdı; malına dokunulmazdı. İlk kez MÖ 488/487’de uygulandı.
Kadınlar, köleler ve Atina’da yaşayan yabancılar (metoikler) oy veremezdi. MÖ 5. yüzyılda yetişkin erkek yurttaş sayısı belki 40.000’di; köleler ve öteki yurttaş olmayanlarla birlikte toplam nüfus ise birkaç yüz bini buluyordu. MÖ 451/450’de Perikles’in önerdiği yasa, yurttaşlığı anne ve babası Atinalı olanlarla sınırladı. Demokrasi, MÖ 5. yüzyılın ikinci yarısında büyük ölçüde Perikles’in (doğumu yaklaşık MÖ 495, ölümü MÖ 429) önderliğinde tam biçimini aldı. Perikles jüri görevine ücret getirerek yoksul yurttaşların da görev alabilmesini sağladı ve MÖ 447’de Parthenon’u da içeren Akropolis yapı programını başlattı.
Sparta, küçük bir yurttaş-asker sınıfının, kendinden kat kat kalabalık helotları, yani devlete ait toprak kölelerini çalıştırdığı bir askeri oligarşiydi. Yunanlar Pers saldırılarını MÖ 490’da Maraton’da, MÖ 480–479’da Salamis ve Plataia’da püskürttü. Ardından Atina ile Sparta birbirine döndü: MÖ 431–404 Peloponnesos Savaşı, Atina’nın teslim olmasıyla bitti.
Sparta’nın aynı anda, babadan oğula geçen iki kralı vardı; orduya komuta eder, dinî törenleri yönetirlerdi. Halk meclisine sunulacak önerileri, 60 yaşını doldurmuş 28 kişi ile iki kraldan oluşan ve üyeleri ömür boyu görev yapan yaşlılar meclisi gerousia hazırlardı. Her yıl seçilen beş efor, gerektiğinde bir kralı bile tutuklatabilirdi. Erkek çocuklar yedi yaşında evden alınıp 30 yaşına kadar ortak kışlada yaşar, agoge denen sert eğitimden geçerdi; ancak bu eğitimin ayrıntılarına sonradan çok efsane karışmıştır. Bu düzenin arkasında helotlar vardı: büyük olasılıkla Lakonya’nın eski halkı, ardından MÖ 8. yüzyılın sonlarında fethedilen Messenia’nın halkı helot yapılmıştı; Messenialıların MÖ 7. yüzyıldaki büyük isyanı da uzun bir savaşla bastırıldı. Bir tahmine göre helotların sayısı Spartalıların yedi katıydı. Eforlar her yıl onlara resmen savaş ilan ederdi; böylece helot öldüren bir Spartalı ceza görmezdi.
MÖ 490’da Maraton’da Atinalılar ve Plataialılar Pers çıkarma ordusunu yendi; Herodotos’a göre Perslerden yaklaşık 6.400, Atinalılardan 192 kişi öldü. MÖ 480’de Pers kralı Kserkses büyük bir orduyla geldi. Aynı yıl Herodotos’a göre 378 gemilik Yunan filosu, Salamis boğazında sayısı 800 dolayında tahmin edilen Pers donanmasını yendi. Filoya en çok gemiyi Atina veriyordu: MÖ 483’te Attika’da zengin bir gümüş damarı bulununca, Themistokles’in önerisiyle bu gelir yurttaşlara dağıtılmamış, savaş gemilerine harcanmıştı. MÖ 479’da Spartalıların önderliğindeki Yunan piyadesi Plataia’da Pers ordusunu yendi; aynı yıl Mykale’de Pers donanması da yenilince istila sona erdi.
Sonra Atina, önderliğindeki Delos Birliği’ni fiilen bir imparatorluğa çevirdi; Sparta ise Peloponnesos Birliği’nin başındaydı. MÖ 431’de başlayan savaşın ikinci yılında, kırsaldan kaçanlarla dolup taşan Atina’da Atina vebası diye bilinen salgın başladı; kentin belki dörtte birini öldürdü, MÖ 429’da Perikles de ölenler arasındaydı. Hastalığın gerçekte ne olduğu konusunda bugün de uzlaşma yok. MÖ 405’te Perslerden büyük yardım alan Spartalı Lysandros, Atina donanmasını Çanakkale Boğazı’ndaki Aigospotamoi’de yok etti; ablukayla aç bırakılan Atina MÖ 404 Nisan’ında teslim oldu.
Hayır. Herodotos (Tarihler 7.202–203) 300 Spartalının yanında Peloponnesos’tan 2.800 asker, 700 Thespiaili, 400 Thebaili, 1.000 Phokisli ve sayısını vermediği Lokrisliler sayar; modern tahminler toplamı 7.000 dolayında verir. Geçit iki gün tutuldu. Ephialtes adlı bir Yunanlının gösterdiği dağ yolundan Persler arkaya dolaşınca, Herodotos’a göre Leonidas müttefiklerin çoğunu geri gönderdi. Spartalılarla birlikte gönüllü kalan Thespiaililer, yine Herodotos’un anlatımına göre Leonidas’ın rehin olarak alıkoyduğu Thebaililer ve bazı helotlar da geçitte kaldı.
Olimpos'un baş tanrısı. Şimşek ve fırtınanın efendisi, tanrıların ve insanların babası.
Atina'nın koruyucu tanrıçası. Bilgelik, zanaat ve savaş stratejisinin simgesi.
Denizlerin ve depremlerin efendisi. Öfkelenince denizleri kasırgaya döndürürdü.
Kehanet, müzik ve arınma tanrısı. Delphi kehanet merkezi ona adanmıştı. Asıl güneş tanrısı Helios'tu; Apollon güneşle MÖ 5. yüzyıldan itibaren giderek özdeşleştirildi.
Savaşın ve şiddetin tanrısı. Yunanistan'da kültü pek yaygın değildi; Sparta'da ise Enyalios adıyla ona köpek yavrusu kurban edilirdi.
Tanrıların habercisi, gezginlerin ve sürülerin koruyucusu, ticaretin tanrısı. Ölülerin ruhlarına Hades'e giden yolda kılavuzluk ederdi.
Av, vahşi hayvanlar ve doğum tanrıçası; Apollon'un ikiz kız kardeşi. Ayın tanrıçası aslında Selene'ydi; MÖ 5. yüzyıla gelindiğinde Artemis zaman zaman onunla bir tutuldu.
Bağ, şarap ve tiyatronun tanrısı. Atina'da tragedya ve komedi oyunları onun iki bayramında, Lenaia'da ve Büyük Dionysia'da sahnelenirdi.
Tiyatro, Atina’da şarap tanrısı Dionysos onuruna her ilkbahar düzenlenen Büyük Dionysia şenliğinde şekillendi: tragedya, komedi ve satir oyunu bu şenliğin yarışmalarında gelişti. Geleneğe göre şenlikteki ilk tragedyayı yaklaşık MÖ 534’te Thespis sahneledi. Aiskhylos, Sophokles, Euripides ve Aristophanes’in günümüze ulaşan oyunları ilk kez Akropolis’in güney yamacındaki Dionysos Tiyatrosu’nda oynandı.
Tragedyanın ve komedinin nereden çıktığı kesin bilinmiyor. Aristoteles, Poetika’da (1449a) tragedyayı dithyrambosun (Dionysos için söylenen koro şarkısı), komediyi fallik şarkıların açılış bölümlerinden türetir. Thespis hakkındaki bilgiler de çok kıt, ama antik gelenek onu ilk oyuncu sayar. Bu doğruysa, koro başıyla karşılıklı konuşarak tragedyadaki diyaloğu başlatan oydu. Aristoteles aynı bölümde sonraki adımları yazar: Aiskhylos oyuncu sayısını birden ikiye çıkardı, Sophokles üçüncü oyuncuyu ve sahne resmini ekledi.
Yarışmanın düzeni belliydi: üç tragedya şairinin her biri üç tragedya ve bir satir oyunu (kahramanlık konusunu gülünç biçimde işleyen kısa oyun) sahneye koyardı. Üç tragedya tek bir hikâyeyi sürdürebilir ya da birbirinden bağımsız olabilirdi; bağlantılı üçleme Aiskhylos’un tarzıydı, Sophokles ise bunu bırakıp her oyunu kendi içinde tamamladı. Ödülü kurayla seçilen hakemler verirdi. Komedi MÖ 486’da programa girdi; beş şair birer oyunla yarıştı. MÖ 440 dolaylarında komedi, yaklaşık on yıl sonra da tragedya, Dionysos’un ocak ayındaki küçük şenliği Lenaia’ya eklendi. Dionysos Tiyatrosu’nda izleyiciler MÖ 5. yüzyılda belki de ahşap sıralarda oturuyordu; MÖ 4. yüzyılın ortasında 17 bine kadar kişi alan taş basamaklar yapıldı.
Bugüne ulaşan en eski tragedya, Aiskhylos’un MÖ 472’de birincilik alan Persler’idir. Aiskhylos Maraton’da ve Salamis’te Perslere karşı savaşmıştı; bu istilaya dair düşünceleri oyunda dile gelir. Yazılanların çoğu kayıp: Aiskhylos’un yaklaşık 90 oyunundan 7’si, Sophokles’in yazdığı sanılan 123 oyundan 7’si, Euripides’in bilinen 92 oyunundan 18’i (yazarı tartışmalı biriyle 19’u) kaldı. Aristophanes (yaklaşık MÖ 450-388), oyunları bütün hâlinde günümüze ulaşan tek Eski Komedya yazarıdır; MÖ 423’te sahnelenen Bulutlar’da Sokrates’i haksız biçimde gülünç duruma düşürür.
Epidauros Tiyatrosu üç büyük tragedya yazarından sonra, MÖ 340-300 dolaylarında, şifa tanrısı Asklepios’un kutsal alanında yapıldı. Pausanias (2.27.5) mimarın Polykleitos olduğunu yazar; bunun büyük olasılıkla Genç Polykleitos olduğu düşünülür. En fazla 13-14 bin kişi alır, oranları ve akustiğiyle ünlüdür. Tiyatrodaki ilk modern gösteri 1938’de Sophokles’in Elektra’sıydı; 1955’ten beri her yaz antik tiyatro festivali yapılıyor.
Yunan filozofları, doğadaki olayları tanrıların isteğine bağlamak yerine araştırılabilir nedenlerle açıklamaya yöneldi. Aristoteles bu yolu açan kişi olarak MÖ 6. yüzyılda Batı Anadolu’daki Miletos’ta yaşayan Thales’i gösterir. Ardından Sokrates insanların nasıl yaşadığını sorguladı; Platon Akademia’yı, Aristoteles de Lykeion’u kurarak bu soruşturmayı birer okulda sürdürdü.
Thales’ten (yaklaşık MÖ 620-546) bize tek satır yazı ulaşmadı; ne düşündüğünü iki yüzyıl kadar sonra yaşamış Aristoteles’ten öğreniyoruz. Metafizik’e (983b) göre Thales her şeyin temelinde su bulunduğunu, yeryüzünün de su üstünde yüzdüğünü öne sürdü; Aristoteles bu fikrin, her şeyin besininin nemli olduğunu görmekten doğmuş olabileceğini tahmin eder. Herodotos’a göre (Tarihler 1.74) Thales bir güneş tutulmasının yılını önceden bildirmişti: Lidyalılarla Medler arasındaki savaşın altıncı yılında, bir çarpışmanın ortasında gündüz birden geceye dönünce iki ordu savaşmayı bıraktı. Thales’in bunu nasıl hesapladığı bilinmiyor. Bu tutulma bugün 28 Mayıs MÖ 585’e tarihleniyor.
Sokrates (MÖ 469-399) ise hiçbir şey yazmadı; onu Platon, Ksenophon ve Aristophanes’in anlatımlarından tanıyoruz. Atinalılara cesaret, ölçülülük ve ruhlarının durumu gibi konularda sorular sorup verdikleri cevapları sınadı. MÖ 399’da gençleri yoldan çıkarmak ve şehrin inandığı tanrılara inanmamakla suçlandı (Platon, Sokrates’in Savunması 24b); mahkûm edildi ve baldıran zehriyle idam edildi.
Öğrencisi Platon (yaklaşık MÖ 429-347), MÖ 387 dolaylarında Atina surlarının dışında, kentin kuzeybatısında arazi edinip ders vermeye başladı. Orada efsanevi kahraman Akademos’a adanmış bir koru ve idman alanı vardı; okul, Akademia adını bu kahramandan aldı. Akademia’nın MS 529’da imparator Iustinianus tarafından kapatıldığı sık anlatılır; oysa Platon’un kurduğu kurum çok daha önce, Romalı komutan Sulla’nın MÖ 86’daki Atina kuşatmasında Akademia’nın korusu ve idman alanı yıkıldığında sona ermişti. MS 529’da Iustinianus’un yaptığı, pagan hocaların açıkça ders vermesini yasaklamaktı; bu yasak, Atina’da Platon’un felsefesini sürdüren okulların parlak döneminin sonu sayılır.
Aristoteles (MÖ 384-322) 17 yaşlarında Akademia’ya geldi ve Platon’un öldüğü MÖ 347’ye kadar orada kaldı. MÖ 343’te Makedonya kralı II. Philippos’un çağrısıyla onun 13 yaşındaki oğlu İskender’e ders vermeye başladı; bu derslerin büyük olasılıkla iki üç yıl sürdüğü düşünülüyor. MÖ 335’te Atina’ya dönüp tanrı Apollon Lykeios’a adanmış bir idman alanında kendi okulunu kurdu; Lykeion adı buradan gelir. Sayısı belki 200’ü bulan incelemelerinden yaklaşık 31’i bugüne ulaştı; bu yazılar Geç Antik Çağ’dan Rönesans’a kadar felsefeyi biçimlendirdi. Bu dünya görüşünün 17. yüzyılda nasıl sarsıldığını Newton makalesinde okuyabilirsiniz.
Miletos’un kalıntıları bugün Söke’nin yaklaşık 30 km güneyinde, Büyük Menderes’in ağzına yakın duruyor. Aristoteles de Platon’un ölümünden sonra bugünkü Türkiye’nin kuzeybatı kıyısındaki Assos’a gitti; orada yaklaşık üç yıl kaldı ve araştırmalarını büyük olasılıkla orada deniz canlılarına da yaymaya başladı.
Büyük İskender Makedonya'da, Pella'da doğdu. 13-16 yaşları arasında Aristoteles'ten ders aldı.
Babası suikasta kurban gidince 20 yaşında kral oldu.
Anadolu'ya geçen İskender, Marmara'ya yakın Granikos Irmağı'nda (bugünkü Kocabaş Çayı) üç Pers satrabının ordusunu bozguna uğrattı.
Kral III. Darius'un ordusunu İskenderun Körfezi kıyısındaki İssus ovasında yendi.
Perslerle yapılan son büyük meydan savaşında III. Darius'u kesin olarak yendi; bu zafer Pers (Ahameniş) İmparatorluğu'nun sonunu getirdi. Kaçan Darius'u MÖ 330'da Baktria satrabı Bessos bıçaklattı.
32 yaşında Babil'de hayatını kaybetti.
İskender’in ardından açılan Helenistik dönemin en çarpıcı krallarından biri, Roma’ya karşı kazandığı ama ordusunu tüketen zaferlerle anılan Epiros kralı Pirus olmuştur.
Geleneksel tarihe göre MÖ 776’dan itibaren Zeus onuruna dört yılda bir düzenlendi; ne zaman sona erdiği tartışmalı (MS 393 ya da 5. yüzyıl).
Yaklaşık 192 metre uzunluğundaki pistte koşu. İlk ve en prestijli Olimpiyat dalıydı.
Ayakta ve çıplak elle yapılırdı: rakibinin kalçasını, omzunu ya da sırtını üç kez yere değdiren kazanırdı. Olimpiyat programına MÖ 708'de girdi.
Koşu, atlama, disk, cirit ve güreşten oluşan beşli müsabaka.
Eller deri kayışlarla (himantes) sarılırdı. Sıklet, puan ve süre sınırı yoktu; mola ancak hakem ve iki boksör anlaşırsa verilirdi. Dövüş biri nakavt olana ya da pes edene kadar sürerdi.
Hippodromda yapılırdı. En ünlüsü, geleneksel tarihe göre MÖ 680'de programa giren dört atlı araba yarışıydı; iki atlı araba ve atlı yarışlar da vardı. Çarpışmalar kaçınılmazdı. Zafer arabacıya değil at sahibine yazılırdı; Sparta kralı Arkhidamos'un kızı Kyniska böylece MÖ 396 ve 392'de kazandı.
Güreş + boks karışımı tam temaslı dövüş. Isırma ve göz çıkarma dışında her şey serbestti.
Bugün kullandığımız pek çok şey Antik Yunan’dan geçerek bize ulaştı: sesli harfli alfabe, demokrasi kelimesi, Dor, İyon ve Korint sütunları, hastalığa doğal neden arayan tıp, ispata dayalı geometri ve 1896’da yeniden başlayan Olimpiyatlar. Ama Yunanlar sıfırdan başlamadı: alfabeyi Fenikelilerden aldılar; Herodotos’a göre arazi ölçmeyi Mısır’dan, güneş saatini Babil’den öğrendiler.
Alfabenin Yunanistan’a ne zaman geçtiği tartışmalı; bilinen en eski yazıtlar MÖ 8. yüzyıldan, bazı araştırmacılar ise MÖ 11. yüzyıla kadar giden daha erken bir tarih savunuyor. Asıl yenilik sesli harflerdi: Fenike yazısı yalnızca ünsüzleri gösterirdi, Yunanlar alef, he, yod, ayin ve vav işaretlerini a, e, i, o, u seslerine çevirdi. Atina’nın kullandığı klasik biçim Miletos’tan geldi: şehir MÖ 403’te Miletos’ta yazılan İon alfabesini resmen benimsedi. Yunan alfabesinin batı kolu büyük olasılıkla Etrüskler üzerinden Latin alfabesine, yani bugün Türkçeyi yazdığımız harflere ulaştı; Batı kaligrafisinde yazılan harflerin kökü de budur. Kiril alfabesi de 10. yüzyılda Yunan büyük harfleri temel alınarak kuruldu.
Demokrasi kelimesi dēmos (halk) ve kratos (yönetim) sözcüklerinden MÖ 5. yüzyılın ortasında türetildi. Atina demokrasisinin kurucusu sayılan Kleisthenes’in reformları MÖ 508’e uzanır. Ama oy hakkı yalnızca erkek yurttaşlarındı; yaş sınırı önce 18’di, MÖ 403’te 20’ye çıkarıldı. Kadınlar, köleler ve yabancı yerleşikler dışarıdaydı. Bir araştırmacının tahminine göre MÖ 4. yüzyılın ortasında oy hakkı olanlar nüfusun yüzde 10-15’i kadardı.
Dor Yunan anakarasında, İyon Anadolu kıyısındaki Yunan kentlerinde neredeyse aynı dönemde doğdu; İyon başlığının sarmalları Fenike ve Mısır başlıklarından uyarlandı. Akantus yapraklı Korint başlığı en son geldi; Yunanlar onu ayrı bir düzen değil, İyon başlığının yerine konabilen bir çeşit sayıyordu. Parthenon, Dor düzeninin doruğu sayılır.
Koslu (İstanköy) Hippokrates (geleneksel tarihlere göre yaklaşık MÖ 460-375) tıbbın babası sayılır, ama adını taşıyan 60 kadar metnin çoğunu o yazmadı; Hipokrat yeminini yazdığı da şüpheli. Bu metinlerden Kutsal Hastalık Üzerine, saranın (epilepsi) tanrılardan değil doğal bir nedenden kaynaklandığını savunur.
Öklid MÖ 300 dolaylarında Mısır’daki İskenderiye’de çalıştı; Elementler’in ilk kitabı Pisagor teoreminin ispatıyla biter. Babilliler bu kuralı Pisagor’dan (yaklaşık MÖ 570-490) çok önce biliyordu ama ispatlamamıştı; Pisagor’un ispatladığına dair de kanıt yok.
Alman sanat tarihçisi Winckelmann 1755’te Yunan heykelinde soylu bir sadelik ve sakin bir büyüklük gördüğünü yazdı ve sanatçıları Yunan sanatını örnek almaya çağırdı; bu yargıya çoğunlukla Roma kopyalarına bakarak varmıştı. Bu fikir, Batı’daki sanat akımlarından Neoklasizmin yol gösterici ilkesi oldu.
Olimpiyatlar ise yaklaşık 1.500 yıllık aradan sonra Atina’da yeniden başladı: Pierre de Coubertin’in öncülüğünde 1894’te Paris’te, Sorbonne’da toplanan kongre bu kararı aldı. 6-15 Nisan 1896’daki oyunlara 12 ülkeden, hepsi erkek, 280 kadar sporcu katıldı. Programın yeni yarışı maratondu: MÖ 490’da Maraton’dan Atina’ya zafer haberi getirdiği anlatılan Pheidippides’in efsanevi yolu koşuldu ve yarışı Yunan Spyridon Louis kazandı.
Bu yazıda yayından sonra fark edilip düzeltilen hatalar. Yukarıdaki metin düzeltilmiş hâlidir.
Makale bu tarihte kaynaklarıyla yeniden denetlendi. Aşağıdakiler yayındaki metinde yanlış ya da yanıltıcı olan ifadelerdir; aynı geçişte başka ifadeler de kaynağına göre inceltildi.
Bir hata mı gördün? info@basementonfire.com adresine yaz; doğrulanan düzeltmeler bu sayfada belirtilir. Düzeltme ilkesi