Büyük Kiros — Fethettiklerine Teşekkür Ettiren Adam

Surun dibinde iki asker

Salihli, Sart. Kazı ekibi surun dış yüzündeki bir girintiyi açtı ve kerpiç enkazının içinde iki genç adam buldu — yirmili yaşlarında, büyük olasılıkla Lidyalı. Gömülmemişlerdi. Savaştan en geç birkaç hafta sonra oraya atılmışlardı — surun kerpiçleriyle birlikte, baş aşağı.

basementonfire.com

Birinin kafatasında üç yara vardı: ikisi keskin bir silahtan, biri daha küt bir silahtan. Kazıyı bugün yöneten arkeolog yazısında onu tek bir sözcükle anar: Mehmetçik.

Birinin sağ eli hâlâ kapalıydı — avucunda küçük, yuvarlak bir taş. Kimse üstünü iyice aramamıştı — başının yanında yarım gram etmeyen bir gümüş sikke duruyordu.

Biraz ötede, sur kapısının hemen içinde, 136 ok ucu. Surun içindeki dar yolda kısa bir kılıç, bir orak, dört demir şiş. Şişler ev eşyasıydı — belki de son anda ne bulunduysa.

Surun önüne o orduyu getiren adam yıllar sonra Babil’e girdi. Oranın kâtipleri başka bir şey yazdı: tanrı bir dost gibi yanında yürüdü, halk ayağını öptü. Adını biliyorsunuz. Size hep Babil’den anlatıldı. Geriye saralım.

Kent su altında

Ekbatana. Med kralı Astyages bir gece rüyasında kızı Mandane’yi görmüş. Kız işiyormuş — öyle çok işiyormuş ki kenti doldurmuş, bütün Asya’yı su basmış. Gülmeyin: Asur rüyalarında bu, büyük bir oğlun habercisiydi. Kral rüyayı Mag’lara anlatmış, duyduğundan korkmuş ve kızını dengi hiçbir Med’e vermemiş.

Damadı Pers ülkesinden seçmiş: Kambyses. İyi aileden, sakin bir adam — Astyages onu orta halli bir Med’in bile çok altında sayıyormuş. Tehlikesiz bir damat. Ve evliliğin ilk yılında ikinci rüya gelmiş: kızının cinsel organından bir asma çıkıyor, bütün Asya’yı kaplıyormuş. Mag’lar yine açık konuşmuş: kızının doğuracağı çocuk senin yerine kral olacak. Astyages hamile kızını yanına getirtmiş, başına bekçi koymuş. Bebeği bekliyormuş.

basementonfire.com

Altınlar içinde ölüme

Bebek doğunca kral akrabası Harpagos’u çağırmış — bu adı aklınızda tutun. Emir kısaymış: götür, öldür. Bebeği ölüm için süslemişler, altınlı bir kundağa sarmışlar. Harpagos onu ağlayarak eve taşımış ve karısına yapmayacağım demiş. Çünkü kral yaşlıymış, erkek çocuğu yokmuş — taht bir gün Mandane’ye geçerse, oğlunu öldüren adamın sonu belliymiş. Hem bebek kendi akrabasıymış. Merhamet de varmış, hesap da.

Kendi eliyle öldürmemiş — kralın çobanı Mitradates’i çağırtmış, bebeği ona vermiş: Karadeniz yönündeki dağlara bırak.

basementonfire.com

Çoban kulübesine dönmüş. Karısı Spako o gün doğurmuş — adı Med dilinde dişi köpek demekmiş, birazdan işe yarayacak — ve çocuk ölüymüş. Kadın iri, güzel bebeği görüp kocasının dizlerine sarılmış. Ölü krallık mezarı bulur, demiş, yaşayan canını kurtarır.

Öyle yapmışlar — ölü bebek altınlı kundakla dağa gitmiş, canlısı kulübede kalmış. Üçüncü gün Harpagos’un adamları gelmiş, görmüş, gömmüş. İlk oğul gömülmüş. Daha adı bile yokmuş.

Köyün kralı

On yıl geçmiş. Çobanın oğlu sanılan çocuk köy yolunda arkadaşlarıyla oynuyormuş ve oyunda onu kral seçmişler. Çocuk işi ciddiye almış — kimine ev yaptırmış, kimini mızrakçı yazmış, birini kralın gözü yapmış, birini haberci.

Artembares adlı Med soylusunun oğlu dinlememiş — çocuk onu öbürlerine tutturmuş, kendi eliyle kırbaçlamış. Baba, oğlunun omuzlarını krala göstermiş, Astyages de çoban çocuğunu önüne getirtmiş. On yaşındaki çocuk kralın karşısında şöyle demiş:

Bunun için bir cezayı hak ediyorsam, işte karşındayım.

— Herodot, Tarih 1.115.3

Astyages’in dili tutulmuş — çocuğun yüzü kendi yüzüne benziyormuş, yaşı da tutuyormuş. Çobanı yalnız başına çağırmış; adam önce benim oğlum demiş, mızrakçılar üstüne yürüyünce her şeyi anlatmış. Çocuğun adı henüz Kiros değilmiş, o adı sonradan almış. Ama emir vermeyi çoktan biliyormuş.

Bir bebek, dört masal

Bu çocukluğu beğenmediyseniz başkası var — Antikçağ bu bebeğe dört ayrı hayat yazdı. Seçin.

Dördünde de bebek yaşar. Dördünde de Media onun olur.

basementonfire.com

Birinci masalda iş burada bitmemiş — emri çobana devreden adam hâlâ saraydaymış. Kral onu yemeğe çağırmış.

Sepet

Astyages öfkesini gizlemiş, Harpagos’la tatlı tatlı konuşmuş: bebeğe yapılandan içi yanıyormuş, kızıyla arası açılmış. Madem çocuk sağ çıktı, tanrılara şükran kurbanı kesecekmiş. Harpagos oğlunu saraya yollasın, kendisi de akşam sofraya gelsin.

Harpagos sevinçle eve koşmuş, karısına anlatmış ve on üç yaşlarındaki tek oğlunu saraya göndermiş: kral ne derse yap.

Çocuk boğazlanmış; kimi parçası kızartılmış, kimi haşlanmış. Akşam sofrada başkalarının önüne koyun eti gelmiş. Harpagos’un önüne oğlu.

Harpagos doyunca Astyages sormuş: yemeği beğendin mi? Çok, demiş Harpagos. Kapalı bir sepet getirmişler — aç, istediğini al.

Kral yine sormuş: hangi avın etini yediğini biliyor musun?

O da hem bildiğini hem de kral ne yaparsa hoşuna gittiğini söyledi.

— Herodot, Tarih 1.119.7

Ve kalanını toplamış, eve götürmüş — Herodot burada araya girer: sanırım gömecekti. İkinci oğul. Sonra Harpagos yıllarca beklemiş.

Tavşan ve orak

Mag’lar tehlike geçti demiş: çocuk oyunda kral olmuş, rüya da böylece boşa çıkmış. Astyages onu Pers ülkesine, anne babasının yanına yollamış ve Harpagos büyümesini beklemiş. Önce Med ileri gelenlerini kazanmış, sonra — yollar tutulu olduğu için — bir tavşanın karnını tüyüne dokunmadan yarmış, mektubu içine koyup dikmiş. Güvendiği hizmetkârının eline ağ vermiş, avcı kılığında yola çıkarmış.

basementonfire.com

Mektup şöyle başlıyormuş: Ey Kambyses’in oğlu, tanrılar seni gözetiyor. Sonrası kısaymış — dedeni ben dinlemedim, o yüzden yaşıyorsun. Perslere söz geçir, Medler krallarını bırakacak. Her şey hazır.

Kiros Perslere söz geçirmenin yolunu düşünmüş ve bir yazı hazırlamış, onları toplayıp açmış, okumuş: Astyages beni başınıza komutan atadı. Yazı sahteymiş. Ve herkes orağıyla gelecekmiş.

Bir gün onlara kenarı üç kilometreyi aşan dikenli bir arazi temizletmiş. Ertesi gün babasının sürülerini kesmiş, çayırda ziyafet vermiş ve sormuş: hangi gün daha iyiydi? Fark büyük, demişler: dün baştan sona eziyet, bugün baştan sona nimet.

Şimdi beni dinleyin ve özgür olun.

— Herodot, Tarih 1.126.6

İki gün. Bütün isyan buymuş.

Astyages haberci yollayıp onu çağırmış, Kiros haber salmış: istediğinden erken geleceğim. Astyages ordusunu toplamış ve — tanrı çarpmış gibi — başına Harpagos’u koymuş.

Dört satır

Geriye sardığımızdan beri hep “-miş” dedik. Şimdi bir kâtip konuşuyor. Kâtip “-di” der.

Babil’de bir kil tablet, bugün kırık — yıl MÖ 550 dolayı. Astyages Anşan kralı Kiros’a yürüdü. Ordusu ayaklandı. Kralını tutup Kiros’a teslim etti. Kiros Ekbatana’ya yürüdü; gümüşü, altını, malı Anşan’a taşıdı. Dört satır — sepet yok, tavşan yok, Harpagos yok. Bir krallık dört satırda bitti.

basementonfire.com

Masalın bir tek ayrıntısı tablete uyuyor: askerlerin bir kısmı karşıya geçmiş, çoğu bile bile kötü dövüşüp kaçmış. Astyages tehlike geçti diyen Mag’ları kazığa geçirmiş, kentte kalan yaşlıları ve gençleri silahlandırmış. Artık çok geçmiş.

Ve kâtip bir alt satırda kendi kralına geçti. Nabonid Arabistan’da, Teyma vahasındaydı — veliaht ve ordu Akkad’daydı. Babil’in kralı evde yoktu.

Mektubu ben yazdım

Kâtibin yazmadığı bir sahne kaldı. Anlatılana göre savaştan sonra Harpagos tutsak Astyages’in karşısına dikildi. Keyifle sordu: o sofranın karşılığında, krallık yerine kölelik nasılmış?

Astyages sordu: Kiros’un işini kendine mi mal ediyorsun? Harpagos cevabı yapıştırdı: mektubu ben yazdım. Astyages’in hükmü de kısa oldu. Öyleyse insanların en aptalı oydu — kral olabilecekken tahtı başkasına vermişti. Ve ekledi:

En haksızı da şu: bir akşam yemeği yüzünden Medleri köle etti.

— Herodot, Tarih 1.129.3

Kralını satan adama ne yapılır? Kiros bu adamı öldürmedi. İşe aldı.

Tarihsel not · General Harpagos gerçek olabilir, çocuk öyküsü ona sonradan yapışmış olabilir.

Doğduğunuz yer

Bir söylentiye göre son savaşta Persler bir ara kaçtı. Kadınların bulunduğu tepeye kadar geldiler. Kadınlar eteklerini kaldırdı: nereye koşuyorsunuz, ey alçaklar, doğduğunuz yere mi gireceksiniz? Ve erkekler utandı, döndü. O günden sonra kral, kendi kenti Pasargadai’ye her girişinde kadınlara kişi başı 20 Attika drahmisi değerinde altın verdi.

basementonfire.com

Sonraki krallardan Ochus ödememek için kente hiç girmedi. İskender iki kez geldi, hamilelere iki kat verdi.

Yüzüncü gün

Sardes, bugünkü Sart. Lidya kralı Kroisos’un kayınbiraderi Astyages devrilmişti — ve deviren adam Kızılırmak’ın öbür yakasındaydı. Kroisos üç şey istiyordu: toprak, intikam ve bir kehanet — ama kâhinlere kör güvenmedi. Anlatılana göre Delfi’den Dodona’ya, Didim’den Ammon’a yedi kâhine elçi yolladı ve hepsine aynı emri verdi: yüzüncü gün sorun, kral şu an ne yapıyor?

O gün kral, Sardes’te, bir kaplumbağayı ve bir kuzuyu kendi eliyle parçaladı, tunç kapaklı tunç bir kazana attı ve kendisi kaynattı. Bir kralın bunu yapacağını kim bilebilirdi? Kral sınav düzenledi, sonra mutfağa geçti.

Delfi’de elçiler içeri girdi, soruyu sordu ve Pythia dizeyle cevap verdi:

Kumun sayısını da bilirim, denizin ölçülerini de; dilsizi anlarım, konuşmayanı duyarım. Aklıma sert kabuklu bir kaplumbağanın kokusu geldi: tunçta kuzu etiyle birlikte kaynıyor; altında tunç, üstünde tunç.

οἶδα δʼ ἐγὼ ψάμμου τʼ ἀριθμὸν καὶ μέτρα θαλάσσης, καὶ κωφοῦ συνίημι, καὶ οὐ φωνεῦντος ἀκούω. ὀδμή μʼ ἐς φρένας ἦλθε κραταιρίνοιο χελώνης ἑψομένης ἐν χαλκῷ ἅμʼ ἀρνείοισι κρέεσσιν, ᾗ χαλκὸς μὲν ὑπέστρωται, χαλκὸν δʼ ἐπιέσται.

— Pythia (Herodot’a göre) · Herodot 1.47.3

Öbür kâhinlerin ne dediğini kimse bilmiyor. Kroisos’a bu yetti.

Delfi’ye altın

Hazineyi açtı — Delfi’ye 117 yarım külçe gitti: dördü saf altın, 113’ü altın-gümüş karışımı. Üstüne 10 talant saf altından bir aslan, yanında üç bin kurbanlık. Yalnız külçeler 236 talant eder — talant 26 kilo sayılırsa altı ton. Tapınak bir gün yandığında aslan düştü, üç buçuk talantı eridi. Altın da erir.

Ve asıl soruyu sordu: Perslere yürüyeyim mi? Cevap geldi: Perslere yürürse büyük bir egemenliği yıkacak. Hangisini söylemedi.

Kroisos her Delfiliye ikişer altın stater dağıttı ve bir soru daha sordu. Pythia yine dizeyle konuştu: “Ama bir katır Medlere kral olduğunda, işte o zaman, ey ince ayaklı Lidyalı, çakıllı Hermos boyunca kaç; durma, korkak sayılmaktan da utanma.” Hermos bugünkü Gediz’dir. Katır kral olmazdı.

Delfililerin eline geçen sikke şuna benziyordu.

basementonfire.com

Lidyalılar sikkeyi ondan çok önce basıyordu: elektrondan, yani altın-gümüş alaşımından. Devlet o sikkeye yaklaşık %73 altın gibi değer biçiyordu — ölçünce %54 çıkıyor. Bir sikkenin sayıldığından az altın taşıması yeni bir şey değil.

Kroisos’a yazılan adım başka: saf altına ve saf gümüşe geçiş. Aslanlı, boğalı bu paranın adı Kroiseid — bilinen en erken saf altın sikke. Yunanlar için ilk esnaflar da Lidyalılardı: kapelos, yani çerçi. Bu sözcüğü aklınızda tutun.

Tarihsel not · Uşak’taki Karun Hazinesi Kroisos’un değil: kaçak kazılmış Lidya tümülüs eşyası, Metropolitan Müzesi 1993’te iade etti. “Karun gibi zengin” deyimi de Kur’an’daki Kârûn’un adını taşır; Fransızcanın “Krezüs gibi zengin”i onun koşutudur.

Solon’un hesabı

Bu hazineyi bir kez bir Atinalıya gezdirdi: Solon. Bütün altını gösterdikten sonra sordu: En mutlu insan kim? Kendi adını bekliyordu.

basementonfire.com

Solon altını saymadı, günleri saydı. Yetmiş yıllık bir ömür 26.250 gün eder, dedi — ve o günlerin hiçbiri öbürüne benzemez. (Hesabı 683 gün fazla çıkar; Kroisos saymadı.)

İşte böyle, Kroisos: insan baştan başa rastlantıdır.

— Solon (Herodot’a göre) · Herodot 1.32.4

Her işin sonuna bakmak gerekir, diye ekledi. Kroisos’un sonu henüz gelmemişti.

Deri pantolonlu adamlar

Kroisos sefere hazırlanırken Sandanis adlı bir Lidyalı yanına geldi. Deri pantolonlu, su içen, inciri bile olmayan adamlardan ne alacaksın, dedi. Ama yenilirsen bizim nimetlerimizin tadını alırlar, onları bir daha söküp atamazsın. Ve ekledi:

Ben tanrılara teşekkür ederim ki Perslerin aklına Lidyalılara sefer etmek gelmiyor.

— Sandanis (Herodot’a göre) · Herodot 1.71.4

Sandanis, Kiros uzak durduğu için teşekkür ediyordu. Babil, geldiği için edecekti.

Şimdi Kroisos’un yerine geçin.

Yürüdü. Cebinde iki kehanet, önünde bir nehir.

Thales’in hendeği

Kızılırmak sınırdı: batısı Lidya, doğusu bir zamanlar Medlerin, artık Kiros’un. Ve ordu kıyıya geldi. Yunanların çoğu burada güzel bir sahne anlatır: Milet’in filozofu Thales kampın yukarısından hilal biçiminde derin bir hendek kazdırdı ve nehri ikiye böldü.

Herodot araya girer: ona sorarsanız ordu var olan köprülerden geçti. Bazıları eski yatağın tümüyle kuruduğunu bile söylüyordu. Onlara tek soru sorar: “Öyleyse dönüşte nehri nasıl geçtiler?” Soru nehir için soruldu. Kroisos’a da sorulmalıydı.

Dağın tepesinde yanmış şehir

Yozgat, Sorgun. Kerkenes Dağı’nın üstünde yedi kilometreyi aşan bir sur var, içinde yanmış bir kent. Yaklaşık yetmiş yıl yaşadı — Solon’un ömür hesabı kadar. Muhtemelen burası Pteria’ydı, yangın da Kroisos’undu. Kızılırmak’ı geçti, kenti aldı, halkını köle yaptı, çevrenin suçsuz insanlarını yurtlarından sürdü.

basementonfire.com

Kent kasten yakıldı, surları yıkıldı; yangın o kadar şiddetliydi ki kalın kirişler kömüre döndü. Güneydoğu kapısında kazı ekibi birini buldu: ahşap kuşaklı duvarlar yanarak çökerken kaçmaya çalışmıştı — ezilmiş, yarı yanmış. Kehanet işlemeye başlamıştı.

Önünde Kiros vardı ve Kiros bu sırada İonyalılara haber yolluyordu: Kroisos’u bırakın. Bırakmadılar. Pteria önünde iki ordu çarpıştı ve savaş kararsız bitti, ama Kroisos’un ordusu çok daha küçüktü. Sardes’e döndü, ücretli askerlerini dağıttı ve Mısır’a, Babil’e, Sparta’ya haber yolladı: beşinci ayda gelin. Kış geçince yeniden yürüyecekti.

Kiros bekledi mi? Herodot’un cümlesi kısadır: “Haberini Kroisos’a kendisi getirdi.”

Gediz ovası

Sardes önünde, Gediz ovasında iki ordu karşı karşıya geldi. Kehanet “Hermos boyunca kaç” demişti; Kroisos kaçmadı. Kiros ise Lidya atlılarından korkuyordu ve anlatılana göre çareyi Harpagos buldu — sepeti eve taşıyan adam. Yük develerinin yükünü indirin, üstlerine atlı kılığında adamlar bindirin. Develeri en öne koyun, piyadeyi arkaya, atlıları en arkaya. Çünkü at deveyi görmeye de koklamaya da dayanamaz.

Kiros bir emir ekledi: Kroisos’u öldürmeyin, yakalanırken kendini savunsa bile. Henüz yenmediği adamı canlı istiyordu.

Bakın.

Atlar kokuyu aldı ve döndü. Lidyalılar ne yaptı? Atlarından atladı, yaya savaştı, surun içine sürülene kadar. Korkak değillerdi. Atları korkaktı.

Düşen miğfer

Kroisos surların ardına çekildi — aşağı kentin suru 18–20 metre kalınlığındaydı, toprak dolguyla 30–40 metre; üstünde akropol vardı. Sparta’da yardım gemileri hazırlanıyordu, hiçbiri yola çıkamadı. Sardes on üç gün dayandı. Ve rivayete göre on üçüncü gün bir Lidyalının miğferi yamaçtan aşağı yuvarlandı. Adam indi, aldı, geri çıktı — Mardlı bir asker, Hyroiades, onu izliyordu.

Burası Bozdağ’a bakan yamaçtı; kimse oradan çıkılabileceğini düşünmemiş, nöbetçi koymamıştı. Ertesi gün Hyroiades aynı yoldan tırmandı, arkasından Persler geldi. Bir miğfer. Bir krallık.

basementonfire.com

Dilsiz oğul

Persler kente girdi — biri Kroisos’u tanımadan üstüne yürüdü. Kral gördü ve umursamadı; felaket zaten gelmişti. Yanında hiç konuşmamış bir oğlu vardı. Delfi bu oğul için önceden söylemişti: ilk sözünü kötü bir günde söyleyecek. Ve o gün söyledi.

Adam, Kroisos’u öldürme!

ὤνθρωπε, μὴ κτεῖνε Κροῖσον.

— Kroisos’un oğlu (Herodot’a göre) · Herodot 1.85.4

Pers durdu: Kiros’un emri vardı. Pythia’nın “dilsizi anlarım” dediğini hatırlayın. Bu hikâyede ilk kez bir oğul babasını kurtardı.

Enkazın içi

Masal burada durur. Birinci sahneye dönelim: Sart, batı suru. İki genç adam bu günün içindeydi. Kazı ekibinin bulduğu izler şöyle.

Yangın kerpicin bir kısmını eritip cama çevirdi. Sonra sur bilerek yıkıldı; üst kerpiçler alt kısmın üstüne döküldü, iki genç adamla birlikte. Bunu kimse yazmadı.

Mehmetçik’i hatırlayın, kafatasında üç yara olan adamı. Kazıyı bugün yöneten arkeolog onu hayal eder. Kroisos’un ordusuyla Orta Anadolu’ya yürüdü. Pteria’daki kararsız savaştan yaralı döndü. Kuş uçuşu 620 km topalladı. Evini savunurken öldü. Yol hayal. Yaralar gerçek.

basementonfire.com

Üç kez Solon

Kiros bir odun yığını kurdurdu, Kroisos’u zincirli çıkardı, yanında iki kere yedi Lidyalı oğlan. Kroisos uzun süre sustu, sonra üç kez aynı adı söyledi: Solon. Her işin sonuna bakmak gerekir, demişti Atinalı — son gelmişti. Tablonun köşesindeki duman buydu.

Kiros çevirmenlerine sordurdu: Kim bu? Alevler yığının kenarını çoktan tutmuştu. Kroisos anlattı: hazine, yetmiş yıl, her işin sonu. Kiros vazgeçti — söndürün, dedi. Söndüremediler. Kroisos Apollon’a yakardı — ve açık gökten yağmur indi.

Kesin olan şu: Sardes düştü — Kroisos’a ne olduğunu ise herkes başka yazdı. Atina’da bir vazo ressamı onu şöyle çizdi.

basementonfire.com

Senin malın

Yağmurun kurtardığı kralı Kiros yanında tuttu — Kroisos’un dili de o gün çözüldü, savaşı tek cümleyle anlattı:

Hiç kimse barış dururken savaşı seçecek kadar akılsız değildir: barışta oğullar babalarını gömer, savaşta babalar oğullarını.

οὐδεὶς γὰρ οὕτω ἀνόητος ἐστὶ ὅστις πόλεμον πρὸ εἰρήνης αἱρέεται· ἐν μὲν γὰρ τῇ οἱ παῖδες τοὺς πατέρας θάπτουσι, ἐν δὲ τῷ οἱ πατέρες τοὺς παῖδας.

— Kroisos, Herodot’un kaleminden · Herodot 1.87.4

Askerler o sırada Sardes’i yağmalıyordu — Kroisos baktı ve Kiros’a döndü: “Ne benim şehrimi yağmalıyorlar ne benim malımı; bunlarla artık hiçbir ilgim yok. Taşıyıp götürdükleri senin malın.” Yenilen adam galibe hesap öğretiyordu.

Ve zincirlerini Delfi’nin eşiğine yolladı: Tanrın beni kandırdı. Cevap geldi: Hangisini diye sormalıydın. Katır Kiros’tu — annesi Medli prenses, babası Pers uyruk. Altınlar Delfi’de kaldı. Kiros bu adamı da işe aldı.

Pazarı olmayan adam

Sardes düştükten sonra kapıya Sparta’dan bir haberci geldi. Kiros onu dinledi ve anlatılana göre tek bir şey sordu: Lakedaimonlular da kimdi, kaç kişiydiler? Ve cevabını verdi.

Şehirlerinin ortasında toplanıp birbirini yeminle aldattıkları bir yer ayırmış adamlardan şimdiye dek korkmadım.

— Herodot 1.153.1

Kastettiği yer pazardı — Perslerin pazarı yoktu. Ardından işini bitirdi: Sardes’i Pers Tabalos’a bıraktı — bir çeşit satrap — Kroisos’u yanına aldı ve Ekbatana yoluna çıktı. Asya’nın yukarısı onun işiydi, aşağısını Harpagos alt üst edecekti. Bu kıyıya hikâyede bir daha dönmez.

Giderken geride tek bir iş kaldı: Kroisos’un ve öteki Lidyalıların altını — onu Paktyes adında birine emanet etti. Altını bir Lidyalıya bıraktı. Ve gitti.

Altın ona karşı

Kiros haberi daha yoldayken aldı: Paktyes kıyıya inmiş, o altınla paralı asker tutmuş ve Tabalos’u Sardes akropolünde kuşatmaya başlamıştı. Pazarı küçümsedi. Pazarın altını ona savaş açtı.

Kiros’un aklına ilk gelen, bütün Lidyalıları köle yapmaktı: babayı öldürüp çocukları bağışlamış gibiyim, dedi. Herodot’un sahnesinde araya Kroisos girdi — ve kendi halkını kurtarmak için cezasını kendisi yazdı: silah yasak olsun, üst giysinin altına kiton, ayağa çizme giysinler. Çocuklarına kitara ve esnaflık öğretilsin, yani kapelos olsunlar. Erkeklerin yerine kadınlar göreceksin, dedi — Kiros beğendi, emri Medli Mazares’e verdi.

Mazares gelince Paktyes Aliağa’ya, Kyme’ye kaçtı. Mazares Söke yöresinde Priene’yi köleleştirdi, Menderes ovasını ve Magnesia’yı yağmaladı — sonra hastalandı ve öldü.

Serçe yuvaları

Kyme halkı kaçağı ne yapacağını Didim’deki Branchidai kâhinine sordu — cevap açıktı: teslim edin. Halk buna hazırdı, yalnız Aristodikos adlı bir adam karşı çıktı. İkinci heyetle kendisi gitti ve aynı cevabı aldı — sonra tapınağın çevresini dolaşıp serçelerin yuvalarını sökmeye başladı. Anlatılana göre içeriden bir ses geldi.

Ey insanların en dinsizi … Sığınanlarımı tapınağımdan söküyor musun?
— Efendim, kendi sığınanlarına böyle sahip çıkıyorsun da Kymelilere sığınanı teslim edin mi diyorsun?
— Evet, buyuruyorum; dine karşı gelip daha çabuk yok olasınız diye.

— Herodot 1.159.3–4

Paktyes Midilli’ye, oradan Sakız’a kaçtı. Sakızlılar onu Athena tapınağından çekip Dikili yöresinde bir toprak karşılığında teslim etti — ve o toprağın ürününü uzun süre tanrıya sunmadı. Tanrı bile Kiros’tan yana konuşmuştu.

Bir gün mühlet

Mazares’in yerine yeni bir komutan geldi — hani o akşam yemeğindeki adam: Harpagos. Bir zamanlar Astyages’in generaliydi, şimdi Kiros’un. Bundan sonra bıçak onun elindeydi.

Usulü basitti: surlara toprak yığar, kentleri böyle alırdı. Ama Foça’nın önünde durdu ve Foçalılara çok küçük bir teklif götürdü.

basementonfire.com

Foçalılar gemiye bindi, denize demir külçe atıp dönmemeye yemin etti — ama yarıdan fazlası döndü. Kentin suru bugün Foça’da, Maltepe’de duruyor: 5 kilometreden uzun, kapısı yanmış.

Gidenler denizi bilirdi: Foçalılar daha önce Marsilya’yı kurmuştu. Yeminini tutanlar Korsika’ya yerleşti ve orada 60 gemiyle, 60 Etrüsk ve 60 Kartaca gemisinin karşısına çıktı. Kazandılar — ama 40 gemileri battı, kalan 20’nin mahmuzu büküldü. Herodot buna “Kadmeia zaferi” der: kazanırken batmak. Demir hâlâ denizin dibinde.

Sığacık’tan Abdera’ya

Seferihisar’da, bugünkü Sığacık’ta, Teos vardı. Harpagos’un toprağı sura ulaşıp sur düşünce Teoslular da gemilere bindi. Trakya’ya gittiler ve Abdera’yı yeniden kurdular; ilk kurucusunu Traklar sürmüştü.

Rivayete göre önerenler de çıktı: Prieneli Bias, bütün İonyalılar gemilere binsin, Sardinya’ya gidip tek bir kent kursun dedi. Thales, tek bir meclis olsun, o da Teos’ta, dedi. Bunların hiçbiri olmadı.

İonya’da yurdunu yalnız iki kent bıraktı, Foça ve Teos; Milet Kiros’la zaten anlaşmalıydı. Öbürleri savaştı, yenildi, kaldı — ve Harpagos Karya’ya yürürken onları da yanına aldı. Yendiğini işe almak: usulü kimden öğrendiği belliydi.

Zeus isteseydi

Datça’da Knidoslular Harpagos gelmeden kazmaya sarıldı: yarımadayı karaya bağlayan 900 metrelik kıstağı yarıp kendilerini adaya çevireceklerdi. Ama taş kıymıkları bedenlerine, en çok da gözlerine sıçradı — sonunda Delfi’ye sordular.

Kıstağa ne kule dikin ne kazın; Zeus isteseydi ada yapardı.

— Herodot 1.174.5

Kazmayı bıraktılar ve Harpagos gelince savaşmadan teslim oldular — bütün bunları anlatan da kendileriydi. En zarif teslim.

basementonfire.com

Bodrum yakınında, Gökçeler’de, Pedasa ise dağa sur çekti ve Harpagos’u Karya’da en çok uğraştırdı. Orada felaket yaklaşınca Athena rahibesinde sakal çıktığı anlatılırdı — üç kez.

Kınık

Antalya, Kınık — o zamanlar adı Ksanthos’tu. Harpagos buraya da geldi; anlatılana göre az sayıda Likyalı dışarıda dövüştü ve kente sürüldü. Ve duvarların içinde şunu yaptılar.

Kadınları, çocukları, malları ve köleleri akropolde topladılar, sonra bütün akropolü tutuşturup yanmaya bıraktılar.

— Herodot 1.176.1

Ant içtiler, kapıdan çıktılar ve dövüşerek öldüler. 80 ocak o gün dışarıda olduğu için kurtuldu; sonraki Ksanthos çoğunlukla başka yerden gelenlerin kenti oldu. Dalyan’da Kaunos da büyük ölçüde aynısını yaptı. Astyages haklıydı. Bir akşam yemeğinin faturası Kınık’ta kesildi.

basementonfire.com

Beş yüz yıl sonra kapıda Sezar’ı bıçaklayan Brutus vardı — MÖ 42. Ksanthoslular atalarının yaptığını yeniden yaptı: kenti yaktılar, kendilerini yok ettiler ve boğazını babasının kılıcına uzatanlar oldu. Bir kent, aynı ateşi iki kez yaktı. Ve Brutus birkaç ay sonra Philippi’de kendisi de öldü.

İki iz

Şimdi haritaya bakın. İki renk var: kehribar Kiros’un yolu, köz komutanlarının. Ege kıyısında kehribar arayın.

Sart’ta ikisi de vardı — ama Türkiye’deki öteki köz noktalarının hiçbirinde Kiros yoktu. Foça, Sığacık, Datça, Kınık: hepsi o akşam yemeğindeki adamın işiydi.

Harpagos’un hikâyesi burada biter: yaşlılığını da ölümünü de kimse yazmadı. Yüz yılı aşkın sonra Kınık’ta bir dikilitaş, Likyalı bir hükümdarı “Harpagos’un oğlu” diye övecekti. Aynı aile sayılır; kanıtlayan yok. Sepetten sonra, taşta bir oğul.

Bayramsız Babil

Astyages’i dört satıra sığdıran kâtibi hatırlayın — sonraki kaydı şuydu: kral Teyma’da.

Nabonid, Babil’in kralı, MÖ 553 dolayında ülkeyi oğluna bırakıp Arabistan’a yürüdü. Yerleştiği Teyma vahası Babil’den kuş uçuşu 785 kilometreydi. Neden gittiğini kimse bilmiyor, ama on yıl kaldı. Yürüdüğü yerleri kendisi saydırdı, Yatribu’ya kadar — yaygın kabulle bugünkü Medine, Hicret’ten yaklaşık 1.170 yıl önce.

Ülkeyi oğlu Belşazar yönetti — ama belgelerde hep “kralın oğlu” yazar, hiçbir zaman kral. Bayramda babasının yerini tutmadı — kâtip de yazdı.

Dokuzuncu yıl: Kral Nabonid Teyma’da. Veliaht, büyükleri ve ordusu Akkad’da. Kral Nisannu’da Babil’e gelmedi. Nabu Babil’e gelmedi. Bel çıkmadı. Akitu yapılmadı.

— Nabonid Kroniği ii 10–12

Akitu Babil’in yeni yıl bayramıydı: Bel — yani Marduk — tapınağından çıkar, Borsippa’dan Nabu gelirdi. Kâtip aynı cümleleri yıl yıl yazdı, sekizinci yılı boş bıraktı. Ama bir şeyi atlamadı: Esagil’de sunular olağan zamanlardaki gibi verildi. Bir şehir on yıl bayram yapmadı.

Harran’daki basamak

basementonfire.com

MÖ 547, 6 Nisan — Fırat kıyısında yaşlı bir kadın öldü: Adad-guppi, kralın annesi. Steli ona 104 yıl ömür verir. Kâtibin az önceki satırı bu yılındı: kral yine Teyma’da. Yası veliaht ve ordu tuttu — üç gün.

Yaklaşık 2.500 yıl sonra, 1950’lerde, stelinin bir kopyası Harran Ulu Camii’nin kuzey girişinde bulundu. Aktarıldığına göre caminin döşeme basamaklarına konmuştu — taş bugün Şanlıurfa’da. Son Babil kralının annesi, bir caminin basamağı olmuştu.

Marduk’un sözü

Nabonid’in kendi yazıtında bir rüya var. Marduk ve Sin yan yana durdu; Marduk ona Harran’daki tapınağı yeniden yapmasını buyurdu — Harran, annesinin geldiği kentti. Kral çekindi: orayı Medler sarmış, dedi. Marduk karşılık verdi: onlar da ülkeleri de yanlarındaki krallar da kalmayacak.

Ve yazıt üçüncü yıla geçer. Tanrılar Anşan kralı Kiros’u kaldırdı; Kiros küçük ordusuyla büyük Med kalabalığını dağıttı, Astyages’i tutsak götürdü. Yazıtta Kiros, tanrıların elindeki bir alettir.

Bu metin muhtemelen MÖ 540’ta yazıldı — Babil’in düşüşüne yaklaşık bir yıl vardı. Nabonid, onu tahttan indirecek adamı övüyordu.

Tanrılar surların içine

MÖ 539, ilkbahar. Kral dönmüştü ve akitu yine yapıldı; kâtip bu kez olağan diye yazdı. Yaz gelince Babil’e tanrılar girmeye başladı — Kiş’ten Zababa geldi, Marad’dan Lugal-Marda, her yandan ötekiler. Borsippa’nın, Kutha’nın ve Sippar’ın tanrıları yerinde kaldı.

Eylül sonuna dek kral şehri heykellerle doldurdu — muhtemelen bir savunma önlemiydi: düşman geliyorsa tanrın surların içinde olsun. Kâtip bunu düz bir satırla geçti. Birazdan bu suç olacak.

Öznesiz cümle

Ardından Dicle kıyısında, Opis’te, Kiros Babil’in Akkad ordusuyla savaştı. Kâtip gününü yazmadı, yalnız ayını. Akkad halkı geri çekildi — ve defterde bir cümle geliyor: yağma, öldürme. Fiil var, ölü var. Öznesi yok.

Bugünkü çevirilerin çoğu o boşluğa Kiros’u yazar. Aynı şehirde 215 yıl sonra İskender’in ordusu ayaklanacaktı. Babil’in rahipleri bu günleri kil silindire yazarken başka bir cümle kurdu: Marduk onu savaşsız, çarpışmasız şehre soktu. Silindir Opis’i hiç anmaz.

Şehri alan adam

10 Ekim: Sippar düştü, Nabonid kaçtı. İki gün sonra, kâtibin defterine göre, Gutium valisi Ugbaru Kiros’un askerleriyle Babil’e savaşsız girdi ve Nabonid dönüp orada yakalandı. Tanrılarla dolu şehri başka bir adam almıştı. Kiros yoktu.

basementonfire.com

Rahiplerin silindirinde Gutium, Kiros’un ayağına kapanan ilk ülkedir. Valisi burada onun için şehir alıyor. Bu yöntem tanıdık. Şimdi takvime bakın.

On yedi gün sonra Kiros geldi. Rahipler o yürüyüşü de yazdı — yanında Ugbaru değil, Marduk vardı:

Bir dost, bir yoldaş gibi yanında yürüyordu.

— Silindir, satır 15

Ve sekiz gün sonra şehri alan adam öldü. Silindir’de adı yok.

Şimdi dürüst olalım

Şimdi dürüst olalım: işe yaradı. Ay sonuna dek Gutium’un kalkanlıları Esagil’in kapılarını çevirdi ve içeride hiçbir ayin kesilmedi, belirlenmiş hiçbir vakit kaçmadı — kâtip bunu ayrıca not etti. 29 Ekim’de Kiros girdiğinde şehirde barış vardı, o da bütün Babil’e barış buyurdu.

Yakalanan kral öldürülmedi — rivayete göre ona oturması için Karmania verildi, Babil’den uzaklaştırıldı; Kiros onun resmini ve adını da sildirdi. Kasım sonundan Mart’a dek tanrılar kentlerine döndü, kâtipler de tarih satırına yeni kralın adını yazıp işine baktı.

Mart’ta Akkad’da yas tutuldu ve halk başını açtı: kralın karısı ölmüştü, muhtemelen Kiros’un karısı. Altı ay önce Opis vardı. Babil yanmadı. Sart’ı hatırlayan var mıydı?

Duvardaki yazı

Avrupa bu düşüşü başka bir kitaptan hatırladı. Daniel kitabında kral Belşazar bin büyüğüne şölen verir, Kudüs tapınağının kapları sofraya gelir. Şamdanın karşısındaki duvarda parmaklar belirir ve yazar: mene, mene, tekel, ufarsin. Son sözcükte bir oyun var: bölündü de demek, Pers de. Ve aynı gece kral öldürülür.

basementonfire.com

Herodot’ta Kiros Fırat’ı çevirir — su uyluk ortasına iner, Persler nehir yatağından girer; kentin ortası bayramda dans ederken dış mahalleler düşer.

basementonfire.com

Avrupa ikisini de duvarına astı — Belşazar’ın sonunu ise hiçbir çivi yazılı kaynak söylemez. Kâtibin defterinde ne şölen vardı ne ırmak.

Temele gömülen reklam

Yaklaşık bir karış: boyu yaklaşık 22 santim, en geniş yeri 10. Fıçı biçiminde bir kil parçası, baştan başa çivi yazısı. MÖ 538 dolayında Babil’de yazıldı, Esagil’in Marduk rahipleri yazdı. Türünün adı yapı yazıtı: bir yapının temeline ya da duvarına konur ve okuru yaşayanlardan çok tanrılar ile gelecek krallardır. Toprağa konmak için yazıldı.

basementonfire.com

İki bin dört yüz yıl sonra, Mart 1879’da, Babil harabelerinde — Osmanlı toprağında — Daoud Toma’nın işçileri onu çıkardı. Kazıyı yöneten adam on sekiz yıl sonra kitabında onu Belşazar’ın şölen gecesinin kaydı sandı. Şölen kilde de yoktu.

Silindir Londra’ya gitti — aynı metni taşıyan bir tabletin iki parçası da 1881’den beri aynı müzedeydi ve yaklaşık 130 yıl kimse tanımadı. 2009–2010 kışında önce emekli bir profesör tanıdı, sonra müzenin bir uzmanı. İkinci parçanın sonunda bir ad vardı: “Qišti-Marduk’un tableti.” Yani tek nüsha değildi.

Sekiz cümle

Bu kilin ne dediğini herkes biliyor. Size sekiz cümle okuyacağım — hangileri üstünde?

Köleliği kaldırmıyor — o cümle internetteki sahte metinden. Ayağını öpüyorlar. İki kez: önce Babil halkı, beyler ve valiler, sonra bütün krallar, ağır haraçla.

Metindeki tek salma fiili Babil yurttaşları için ve yükün ne olduğu belli değil. Yahudi yok, Kudüs yok, Pers sözü bile yok. Marduk var, Asurbanipal var — kaz, ördek ve kumru var. Seçen Marduk. Konuşan Kiros. Yazan Babil.

Benden önce gelen kral

Metnin sonunda Kiros sur onarır: Babil’in büyük suru, rıhtım, tunç kaplı kapılar. Ve 43. satır: Asur kralı Asurbanipal’in yazıtı, “benden önce gelen kral.” Nabonid de onu anıyordu. II. Sargon’un Aşur Şartı’nda da aynı kurgu vardı: öfkeli tanrı, kötü selef, angaryadan kurtuluş. Yeni kral eski kalıba girdi.

Tanrıların dönüşü de öyle — dönenlerin bir kısmı o yaz Babil’e getirilmişti. Nabonid’in taşıması burada suç oldu, dönüşü Kiros’un cömertliği. Ve cömertliğin karşılığı yazılıydı:

Her gün Bel ve Nabu’nun önünde günlerimin uzun olmasını dilesinler.

— Silindir, satır 35

Evine dönen tanrıdan bile teşekkür bekleniyordu.

Dönüş, adı sayılan yerler içindi: Aşur, Susa, Agade, Eşnunna, Zamban, Me-Turnu, Der, Dicle ötesi. Sart listede yok. Nippur’un Muraşu arşivinde ise “Sardesliler” diye bir topluluk geçer — muhtemelen onları oraya Kiros sürdü. Sart’ın halkı Nippur’daydı.

Seni adınla çağırdım

Babil’de yaklaşık elli yıldır sürgünde yaşayan bir halk vardı: Kudüs’ten sürülen Yahudiler. Onlardan da bir ses aynı adı andı — başka bir dilde, başka bir tanrı adına. Yeşaya kitabında sürgündeki bir peygamber Kiros’a doğrudan seslenir:

Seni adınla çağırdım, sana unvan verdim, oysa beni tanımıyordun.

— Yeşaya 45:4

וָאֶקְרָא לְךָ בִּשְׁמֶךָ, אֲכַנְּךָ וְלֹא יְדַעְתָּנִי

Üç ayet önce ona meshedilmiş der: kurtarıcı değil, görevlendirilmiş. Aram kralı Hazael için de aynı emir verilmişti. Görevi de yazılıdır: sürgünleri salıverecek. Peygamber “beni tanımıyordun” sözünü iki kez yazar. Seçilen adamın haberi yoktu.

basementonfire.com

Üç tanrı

Şimdi üç metni yan yana koyun — aynı adam, üç ayrı seçen.

Üç tanrı aynı adamı seçti. Hiçbiri ona sormadı.

Hemedan’daki not

Ezra kitabında Kiros adına iki metin var. İlki İbranice bir ferman: Yahve’yi anar, dönüş izni verir, gideri komşulara yükler. İkincisi Aramice bir not, Ekbatana’da — bugünkü Hemedan’da — bulunmuş: tapınağın ölçüsünü verir, gideri kral hazinesine yazar, kapları geri ister. Ve dönüşten yalnız ilki söz eder.

basementonfire.com

İnşaat 520’lerde yürüdü ve tapınak 515’te bitti. Kiros on beş yıldır ölüydü.

Ahīqam’ın faturası

MÖ 533, Kiros’un beşinci yılı — Babil’in düşüşünden altı yıl sonra. Babil kırsalında Yāhūdu diye bir köy var, adı Yahuda demek. Oralı Rapā-Yāma oğlu Ahīqam, Kēš’te bir görevlinin vekiline ilku ödedi: toprağın karşılığı vergi. İki yıl sonra Našar’a gidip babasının borcunu kapattı.

MÖ 518’de, Babil’de, biri ona 5 minadan fazla gümüş ve 5 koyun borçlandı. Ahīqam öldüğünde oğulları bira fıçılarını ve iki köleyi paylaştı. Oğlu Yāhû-izrī’nin son izi MÖ 488’de, hâlâ orada. Bazıları döndü. Ahīqam dönmedi. Bira işine girdi.

Köprüdeki evlilik teklifi

MÖ 530, Hazar’ın doğusu — Kiros, kocası ölmüş bir kraliçeye elçi yolladı ve onunla evlenmek istediğini söyletti. Kraliçenin adı Tomris’ti, halkı Massagetler — tek tanrıları Güneş’ti, ona at kurban ederlerdi. Tomris elçiyi dinledi ve istenenin kendisi değil, krallığı olduğunu hemen anladı. Reddetti.

Kroisos’a haberini kendisi götürmüştü — sonra kıyıyı Harpagos aldı, Babil’e önce Ugbaru girdi. Şimdi ordunun başındaydı. Evlilik olmayınca aradaki nehre, Araxes’e köprü kurdurdu ve geçiş gemilerine kule diktirdi. Bu kez işi kendisi yaptı.

Doğudaki yılları kimse sırasıyla yazmadı: Baktriya ve Sakalar hedefindeydi, Soğd sonraki kralların listesinde çoktan vardı, İskender Seyhun kıyısında onun kurduğu söylenen bir kent buldu. Ktesias’a inanırsanız bir kadına da yenilmişti — Saka kralı Amorges’i esir aldığında karısı Sparethra ordunun başına geçip onu yendi. Kiros kralı geri verdi, kendi akrabalarını aldı, Amorges de sonra müttefiki oldu. Karısına yenildiği adamı bile işe aldı.

Köprü yükselirken Tomris haberci yolladı.

Ey Medlerin kralı, telaşla yaptığın işi bırak; bunların tamamlanmasının sana hayır getirip getirmeyeceğini bilemezsin. Bırak ve kendi ülkene hükmet; bizim de hükmettiğimiz insanlara hükmettiğimizi görmeye katlan.

— Tomris (Herodot’a göre) · Herodot 1.206.1

Babil ayağını öpmüştü, sürgündeki peygamber ona Tanrı’nın adıyla seslenmişti. Bozkırdan gelen cevabın özeti ise iki sözdü: evine dön. Bu kadın ona teşekkür etmedi.

Kroisos’un sofrası

Haberci bir de seçenek getirmişti: üç günlük yol çekilirim, gel; istersen sen çekil, ben geleyim. Kiros soyluları topladı ve hepsi aynı şeyi söyledi: bırak gelsin, kendi toprağımızda karşılayalım. Tek bir adam karşı çıktı — Kızılırmak’ı hatırlıyor musunuz? Onu geçen kral hâlâ Kiros’un yanındaydı.

Kroisos önce yenilgiden çıkardığı dersi söyledi: “İnsan işleri bir çarktır; döner ve hep aynı kişilerin talihli kalmasına izin vermez.” Birkaç cümle sonra da asıl sözünü: Kambyses oğlu Kiros’un bir kadına yol vermesi ayıptır. Ve Kiros iki sesi de duydu.

Kiros Kroisos’u dinledi. Krallığı oğlu Kambyses’e verdi, Kroisos’u ona emanet edip ikisini Pers’e yolladı — geçiş kötü biterse diye. Ve tuzak da Kroisos’undu: bol koyun, kraterlerle katıksız şarap, sofranın başında ordunun en kötüsü. Yenilen kral sofrayı kurdu ve gitti.

Kanatlı Dareios

Araxes’in geçildiği gece Kiros bir rüya gördü. Hystaspes’in büyük oğlu Dareios omuzlarında kanatlarla duruyordu; biriyle Asya’yı, öbürüyle Avrupa’yı gölgeliyordu. Oysa Dareios yaklaşık yirmi yaşındaydı ve sefere bile gelmemişti, Pers’teydi. Kiros uyanınca rüyayı tek bir sözcükle okudu: komplo.

Sabah babasını yalnız aldı — oğlun bana ve egemenliğime komplo kuruyor, dedi; tanrılar beni gözetir, başıma geleni önceden gösterir. Hystaspes itiraz etmedi. Köleyken bizi özgür kıldın, dedi, oğlumu sana veriyorum. Bir baba daha teşekkür ediyordu.

Hystaspes Pers’e döndü — Herodot ise okura hemen söyler: rüya başkaydı, tanrı Kiros’a komplo değil kendi ölümünü gösteriyordu. Bütün tanrılar onu gözetmişti. Bu gece de öyle sandı.

Spargapises’in elleri

Sofra kuruldu, Persler çekildi. Massaget ordusunun üçte biri geldi, bırakılan işe yaramaz askerleri öldürdü, sofraya oturdu ve sarhoş uyudu. Persler dönüp bir kısmını öldürdü, çok daha fazlasını esir aldı — esirlerin arasında komutanları vardı, Spargapises. Tomris’in oğlu.

basementonfire.com

Tomris haberci yolladı: “Ey kana doymayan Kiros, bu olanla böbürlenme.” Oğlumu savaşta değil, asma meyvesiyle aldın, dedi; geri ver. Ve Güneş’i araya koydu: “Massagetlerin efendisi Güneş üzerine yemin ederim: kana doymaz da olsan seni kanla doyuracağım.” Kiros cevap vermedi.

Oğul ayıldı ve nerede olduğunu anladı, bağlarının çözülmesini diledi — elleri serbest kalır kalmaz kendini öldürdü. Altınlı kundaktaki bebek, sepetteki çocuk, şimdi o. Üçüncü oğul.

Tulum

Ve savaş — önce oklar atıldı, oklar bitince iş mızrağa ve hançere kaldı. Uzun süre kimse kaçmak istemedi, sonunda Massagetler üstün geldi ve Pers ordusunun çoğu orada öldü. Yirmi dokuz yıllık kral da.

Tomris bir tulumu insan kanıyla doldurdu — sıra önemli: kan hazırdı, ceset henüz bulunmamıştı. Ölülerin arasında aradı, buldu, başını tuluma itti ve cesede eziyet ederken konuştu:

Ben sağım ve seni savaşta yendim, yine de oğlumu hileyle alarak beni mahvettin. Ben de, tehdit ettiğim gibi, seni kanla doyuracağım.

σὺ μὲν ἐμὲ ζῶσάν τε καὶ νικῶσάν σε μάχῃ ἀπώλεσας, παῖδα τὸν ἐμὸν ἑλὼν δόλῳ· σὲ δʼ ἐγώ, κατά περ ἠπείλησα, αἵματος κορέσω.

— Tomris (Herodot’a göre) · Herodot 1.214.5

Kiros bu kez de cevap vermedi.

basementonfire.com

Herodot sahneyi kendi cümlesiyle kapatır: “Kiros’un yaşamının sonu hakkında birçok rivayet anlatılır; bana en inandırıcı gelen, anlattığım budur.” En inandırıcısı buysa, öbürleri neydi?

Kesin olan bu kadar: 530’un ikinci yarısında Babil’deki tabletlerde kralın adı değişti — Kiros gitti, Kambyses geldi. Kâtip ölümü yazmadı. Yeni adı yazdı.

Tulum da yolda değişti: Rubens’te altın leğen oldu, bir porselen grupta çorba kasesi.

basementonfire.com

Yarım kalan merdiven

Pasargadai. Tepedeki Tall-i Takht terasında taş işleniyordu ve iş birden kesildi. Merdivenler bitmedi, aşağıda Saray P denen yapı da durdu; sonunu Dareios getirdi, tutumlu bir işçilikle. Kazıcılar bunu beklenmedik bir ölüme bağlar. Tulumu kimse görmedi. Merdiven yarım.

basementonfire.com

Aşağıda bahçe vardı: duvarla çevrili, taş kanallı, saraylar içinde köşk gibi. Bu bahçelere verilen İrani ad Yunancaya paradeisos diye geçti; Türkçedeki firdevs aynı kökten. Tahtın ekseni kanalları dörde bölüyordu — dört bucağın kralına dört parçalı bahçe, diye okur bazı kazıcılar.

Develeri başkası düşünmüştü, Silindir’i başkası yazmıştı — yani bunu kendi yaptırıyordu. Tek iş. Yarım kaldı.

basementonfire.com

Karanlık oda

MÖ 522. Kambyses yedi yıl beş ay hüküm sürdü ve uyluğundaki bir yarayla öldü. Dareios’a göre tahtta Kiros’un oğlu kılığında bir Mag oturuyordu. Her kimse, yedi ay oturdu ve bütün uluslara üç yıl vergi ve askerlik muafiyeti ilan etti. Ve rüyadaki adam artık kapıdaydı.

Dareios ile Gobryas Mag’ın peşinden bir odaya daldı. Karanlıkta Gobryas boğuşuyordu, Dareios arkadaşına vurmaktan korkup bekliyordu. Gobryas seslendi: “Kılıcı sok, ikimizin içinden geçse de.” Dareios sapladı ve kılıç Mag’a denk geldi. Kendi yazıtında aynı iş tek cümledir: az adamla, bir kalede. Orada şans yok.

Dareios tahta çıktı — olanın adı darbe miydi, bilinmiyor: tek tanık tahta oturan adamdı, o rüya da muhtemelen bu tahta yarıyordu. Ve Kiros’un iki kızıyla evlendi, Atossa ve Artystone. Atossa’nın oğlu Kserkses tahtı isterken Kiros’un torunu olduğunu öne sürecekti. Kanı kızlarından aldı.

Esnaf

Mag vergiyi üç yıl affetmişti. Onu öldüren adam hesabı yeniden yaptı: imparatorluğu yirmi satraplığa böldü, her birine yıllık vergi yazdı — toplam 14.560 talant. Valiler Kiros’tan kalmaydı, düzen Dareios’undu. Ve Persler üç kralı üç sözcükle andı.

Persler derler ki Dareios bir esnaftı, Kambyses bir efendi, Kiros bir baba: biri her işi pazar malı gibi alıp sattığı için, öteki sert ve umursamaz olduğu için, üçüncüsü de yumuşak huylu olduğu ve onlara her iyiliği tasarladığı için.

λέγουσι Πέρσαι ὡς Δαρεῖος μὲν ἦν κάπηλος, Καμβύσης δὲ δεσπότης, Κῦρος δὲ πατήρ, ὃ μὲν ὅτι ἐκαπήλευε πάντα τὰ πρήγματα, ὁ δὲ ὅτι χαλεπός τε ἦν καὶ ὀλίγωρος, ὁ δὲ ὅτι ἤπιός τε καὶ ἀγαθά σφι πάντα ἐμηχανήσατο.

— Persler (Herodot’a göre) · Herodot 3.89.3

Esnaf, yani kapelos. Lidyalılar ilk esnaftı, Kiros pazar kuran adamları küçümsemişti, Kroisos Lidya’nın çocuklarına esnaflık öğretilsin demişti — şimdi sözcük Pers tahtındaydı. Baba demek de kolaydı. Bunu diyen Persler vergi ödemiyordu.

basementonfire.com

Pasargadai’de bir taşta üç dilde kısa bir cümle duruyor: Ben Kiros, kral, Ahameniş. Yazı muhtemelen Kiros’un değil, hesabı yapan adamın çağının; Eski Farsça yazı ancak onun döneminde tasarlandı.

basementonfire.com

Persler ona baba dedi. Bu hikâyenin oğullarını sayın.

Kimin işi

Şimdi defteri açın. Perde perde gördünüz: Kiros’un adına bir satır, altında başka bir el. Burada on iki satır var — hangisini kendisi yaptı?

Cevap: hemen hiçbiri. Ama hepsi ona yazıldı, çünkü işe yarıyordu — rahibe de, sürgüne de, esnafa da.

Dareios’un gözünde de hiçbir Pers onu geçmedi; kimse kendini onunla kıyaslamaya layık görmemişti. Esnaf hesabı bilirdi.

Ey insan

MÖ 324. İskender Hindistan’dan dönerken Pasargadai’de durdu ve Kiros’un mezarını soyulmuş buldu. Yanındaki Aristobulos’u içeri soktu — kapı öyle dardı ki küçük bir adam zor girerdi. Bir zamanlar odada altın ayaklı bir sedir, Babil işi örtüler, mor giysiler, gerdanlıklar vardı. Şimdi altın lahdin kapağı kopmuş, ceset dışarı atılmıştı. Dağa bırakılan altınlı kundağı hatırlayın. Altın ölüyü yine korumamıştı.

basementonfire.com

İskender kalıntıları lahde geri koydurdu, kapıyı taş ve çamurla kapattırdı, çamura kral mührünü bastırdı. Mezarı babadan oğla bekleyen Mag’lar kraldan günde bir koyun, ayda bir at alırdı. Onlara işkence ettirdi — bir şey öğrenemedi, salıverdi. Mezarda şöyle yazıyordu:

Ey insan, ben Kambyses oğlu Kiros’um, Perslere egemenliği kuran ve Asya’ya hükmeden. Öyleyse bu anıtı bana çok görme.

ὦ ἄνθρωπε, ἐγὼ Κῦρός εἰμι ὁ Καμβύσου ὁ τὴν ἀρχὴν Πέρσαις καταστησάμενος καὶ τῆς Ἀσίας βασιλεύσας. μὴ οὖν φθονήσῃς μοι τοῦ μνήματος.

— Mezar yazıtı, Aristobulos’un aktarımıyla · Arrianos 6.29.8

Yeşaya’da Tanrı ona “beni tanımıyordun” demişti — burada taş, yoldan geçene adını söylüyordu. Bugün taşta o yazıttan iz yok.

İskender onun hayranıydı — yine de onun kurduğu Kyra’yı Seyhun kıyısında yıkmıştı, Kyroupolis’te de başından ve boynundan taş yemişti. Kentini yıktı, mezarını onardı.

Tarihsel not · Yazıt dört metinle gelir: Aristobulos’tan iki aktarım, Onesikritos, Plutarkhos. “Bedenimi örten şu azıcık toprak” yalnız Plutarkhos’ta geçer. Aristobulos tarihini 84 yaşında yazmaya başladı. Curtius’ta yazıt yoktur; İskender altın bekler, çürük bir kalkan, iki İskit yayı ve bir akinakes bulur. Suçlu için de dört ayrı cevap var.

Koreş, yani Keyhüsrev

Yaklaşık 1000 yılı, Cürcan — Kiros öleli bin beş yüz yıl olmuştu. Harezmli bilgin Biruni, hükümdara adadığı kitap için kral listelerini yan yana dizdi. Ve kurucu tek satıra sığmadı:

Biruni de kuşkulandı: Batılı yazarlar Pers krallarını Babil valileriyle karıştırmış olabilirdi. İran’ın kendi destanı ise Ahamenişleri değil, Keyânileri anıyordu. Şehname’nin Keyhüsrev’i de tanıdık bir çocuktu — rüyasından korkan dede, çobanlara verilen bebek. Hatıra mı, rastlantı mı, belli değil. Ve Konya’daki I. Gıyaseddin Keyhüsrev adını bu destan dünyasından aldı. Kurucu üç satıra bölünmüştü.

Anahtar kadınlarda

Mezar ayaktaydı, ama adı değişmişti. 12. yüzyılda İbnü’l-Belhi burayı Süleyman’ın annesinin mezarı diye yazdı; giren kör olurmuş. Sonraki yüzyılda Atabek Sa’d b. Zengi çevresine cami yaptırdı, odaya mihrap kondu — sütunlar muhtemelen Kiros’un sarayından geldi. Kendi sarayının sütunları, başkasının annesine.

Ocak 1809, Murgab ovası — İngiliz diplomat James Morier yedi kat taşın ve on dört sütun gövdesinin önünde durdu. Yerliler burayı Süleyman’ın annesi diye anıyordu, bir de devlerin avlusu. Anahtar kadınlardaydı, içeri yalnız kadınlar girerdi — Morier’i almadılar; kapıdan dumandan kararmış bir oda gördü. Bir şey daha öğrendi: yakındaki su, otuz gün içinde içilirse kuduz ısırığına iyi gelirmiş.

Antik yazarları okumuştu, biçim çok ünlü bir mezara benziyordu. Yer uysaydı, diye yazdı, “bu yapıya öylesine şanlı bir köken atfetmeye yeltenirdim.” Yer uymuyordu, sandı. Doğru kapının önünde durdu ve yoluna devam etti.

Şimdi aynı yapının adına bakın.

MÖ 324

KİROS’UN MEZARI

basementonfire.com

basementonfire.com

KirosSüleyman’ın annesi

← ÖncekiKare 1 / 8Sonraki →

Etiket olayın; resim 17. yüzyılın

Resim mezarı baştan hayal ediyor. Gerçeği Pasargadai’de küçük bir taş oda.

Burada da biri yazıyor.

Giovanni Benedetto Castiglione, 1645–50 · National Gallery of Art, Washington · CC0

Dört karedeki yazılar kırpılmadı. Son iki albüm karesinin sırası kesin değil: Hotz 1891, Sevruguin’e atfedilen kare y. 1880–95.

basementonfire.com

Kiros sağlığında başkalarının işine teşekkür aldı. Öldü. Kendi mezarının teşekkürü yüzyıllarca Süleyman’ın annesine gitti.

Boynuzlar

Aynı ovada, Kapı R’de, bir taş daha ayakta: dört kanatlı, yaklaşık üç metrelik bir figür, üstünde Elam giysisi, başında Mısır tacı. Tepesinde Kiros’un adını taşıyan bir yazıt vardı; 1861’de hâlâ yerindeydi, yaklaşık 15 yıl sonra yoktu. Figür o yazıt yüzünden Kiros sanıldı, fotoğrafları bugün hâlâ onun adıyla dolaşır. Yazıt gitti, yanılgı kaldı.

basementonfire.com

basementonfire.com

Kiros’un çağdaş bir portresi yok. Bu yüz onun değil. Yüzü yok.

Tacın altındaki koç boynuzları başka bir kapı açtı: bazı modern müfessirler Kiros’u Kehf’teki Zülkarneyn’e bağladı.

Sezar Kiros’u okuyor

MÖ 401, Kunaksa. Paralı asker Ksenofon bir Kiros için savaşmaya gelmişti — ama bu o Kiros değildi. Küçük Kiros kardeşine saldırırken öldü, sekiz seçkin adamı üstüne yığıldı. Ksenofon onu “eski Kiros’tan sonra gelen Persler arasında en krala yaraşır” adam diye andı ve otuz yıl sonra eskisini yazdı. Hiç görmediği adamı.

Kitabın adı Kyrupaideia, Kiros’un Eğitimi, ve romandır: Kiros yaşlıdır, yatağında oğullarına öğüt verir, yüzünü örter, ölür. Cicero kardeşine yazdı: bu Kiros tarih için değil, adil yönetimin portresi olsun diye yazılmıştır. Scipio kitabı elinden bırakmadı — Machiavelli, Scipio’nun Kiros’u taklit ettiğini yazdı, Ksenofon’dan da aldatma dersi çıkardı.

basementonfire.com

Sezar da okudu. Anlatılana göre Kiros’un son hastalığında cenaze talimatı verdiğini görünce böyle ağır bir ölümü küçümsedi, kendine ani ve çabuk bir ölüm diledi. Suikasttan önceki akşam, Lepidus’un sofrasında, en iyi ölümün ani ve beklenmedik olanı olduğunu söyledi — bir roman sahnesine cevap veriyordu. Ertesi gün cevabını aldı.

Tarihsel not · Ksenofon’un Anabasis’teki Kiros’u ve Sardes’teki bahçeyi Lysandros’a gezdiren Kiros, MÖ 401’de Kunaksa’da ölen Küçük Kiros’tur; büyük olanı değil. Dinar’daki Kelainai parkı ve Sart’taki bahçe de onun.

Yol çantası

9 Ekim 1971. İran Şahı imparatorluğun 2.500. yılını kutlamaya hazırlanıyordu. British Museum’un küratörü Tahran’a uçtu, Silindir yanındaydı — yumuşak bir yol çantasında. Bir karış kil, beş bin sterlin sigorta. Şahyad’ın, bugünkü Azadi Kulesi’nin, bodrumunda aceleyle kurulmuş müzede vitrine kondu. Tek başına.

İngiliz büyükelçi Prens Philip’i önceden uyardı: Şah Silindir’in kalmasını isteyebilir. Açılışta Prens, anlatıldığına göre, salonun uzak ucunda durdu. Londra’da Dışişleri müsteşarı ödüncü kahvaltıda gazeteden öğrendi. 19 Ekim, gece yarısı, havalimanı yolu: küratör ile Tahran’daki müzenin müdürü Silindir’i sessizce aldı — çantaya geri. Bir gece yarısı çıkarıldı.

Koridorda 14.45

Aynı ay, 12 Ekim. Şah, Pasargadai’deki süssüz taş yapının önünde durdu. Kiros’a büyük kral, krallar kralı diye seslendi:

Rahat uyu, çünkü biz uyanığız ve hep uyanık kalacağız.

— İran Şahı, Pasargadai · TIME, 25 Ekim 1971

Şenlik için 62 çadır kuruldu — 69 devletin temsilcisi, 25.000 şişe şarap, Paris’ten 165 aşçı ve garson geldi. 2.500. yıl aslında 1962’ydi; kutlama ertelenmişti. Teşekkür bekleyebilirdi.

İki gün sonra, New York, BM’de bir koridor — davetiyeye elle yazılmıştı: 14.45–15.15. Şah’ın ikiz kız kardeşi Eşref Pehlevi, beyaz kilden bir kopyayı Genel Sekreter U Thant’a sundu; vitrini Metropolitan tasarlamıştı. Bir gün önce dağıtılan basın notu ona “antik bir insan hakları beyannamesi” diyordu — dili “eski Farsça”, nesne “tablet”. Ve notun tepesinde şu yazıyordu: resmî kayıt değildir.

U Thant o sözü kullanmadı, ama Kiros’un bağışlayıcılığını eşsiz saydı. Notun çevirisinde Marduk yoktu, haraç yoktu, ayak öpme yoktu. Marduk’u metinden çıkardılar. Kalan, teşekkürdü.

Uyanık kalanlar

Yedi yıl sonra Şah yoktu — o yıl bir din adamı “Yalancı ve Zalim Kiros” kitabını yazdı, mezarın yıkılmasını savundu. Mezar yıkılmadı. 2010, Tahran: Silindir yine ödünç gelmişti. Cumhurbaşkanı Ahmedinejad, eğilen bir aktörün omzuna keffiye örttü — aktör Kiros kılığındaydı — ve Kiros’a dünyanın kralı dedi.

Kiros’un adıyla teşekkür dışarıda da sürdü. 2018’de Mikdaş Eğitim Merkezi adlı özel bir kuruluş Trump’ı Kiros’la gösteren 1.000 hatıra parası bastı, Netanyahu da Beyaz Saray’da onu Kiros’la yan yana andı. Kasım 2025, Semerkant: UNESCO Genel Konferansı, başlığında “İnsan Hakları ve Kültürel Çeşitliliğin Erken Şartı” geçen bir karar aldı.

En kalabalık teşekkür mezarın önünde toplandı. Kiros Günü, 2016: çoğu genç binlerce kişi Pasargadai’ye yürüdü, trafik 30–40 km’ye yayıldı. Savcı tutuklamaları açıkladı. Dört yıl sonra, isimsiz bir kaynağa göre, üç kişiye toplam 56 yıl verildi; suçlamalar yürüyüşle sınırlı değildi. Anılan gün doğum günü değil, Babil’e giriş günü. Silindir’in anlattığı gün, muhalefetin günü oldu.

Bu hikâyeyi kim anlattı?

Kiros’un kendi sesi yok — bütün sözleri kurgu ya da kâtip. Elimizdekini onu görmeyenler ya da onun için çalışanlar yazdı.

• Herodot (baş anlatıcı): Bodrumlu, olaylardan yaklaşık bir asır sonra yazdı, Harpagos’un aldığı Karya’nın çocuğu. Kiros’un ölümü için “bana en inandırıcı gelen budur” der.
• Ktesias (Herodot’a inat): Artakserkses’in hekimi. Kitabı kayıp, bir özeti kaldı.
• Ksenofon (roman) ve Justinus (kayıp bir kitabın özeti): aynı kralı başka başka doğurur, başka başka öldürür.
• Babil tabletleri (çağdaş, kuru, Kronik’in nüshası geç kopya) ve Silindir (reklam, ama gerçek).
• Yeşaya ve Ezra (Tanrı’nın görevlendirdiği kral) ile Aiskhylos’un Persler’i (dostlarına barış getiren kral).
• Sart ve Kerkenes kazıları (yazısız): kemik, ok ucu, yanık tabaka. Kerkenes’in Pteria oluşu bir varsayımdır.

Yunanca, Latince ve İbranice alıntılar bu makale için özgün dillerinden çevrildi; konuşmalar yazarların kalemindendir. Elimizde yüzü olmayan bir adam, bir karış kil ve bir bahçe kanalı var.